1.مقدمه

جایگاه زن در اندیشه رهبر شهید از اهمیتی ویژه برخوردار است. نگاه ایشان به زن، نگاهی عمیقاً دینی و مبتنی بر مبانی قرآنی است؛ نگاهی که صرفاً در مقام دفاع از حقوق زن متوقف نمی‌شود، بلکه تصویری فعال، تمدن‌ساز و تحول‌آفرین از زن مسلمان ارائه می‌دهد. در این چارچوب، زن نه موجودی حاشیه‌ای، بلکه عنصری مؤثر در شکل‌دهی به تحولات اجتماعی و سیاسی معرفی می‌شود.

رهبر شهید  برای تبیین و تثبیت نقش زن، به آیات قرآن کریم استناد می‌کنند و با بهره‌گیری از الگوهای قرآنی، جایگاه زن را در عرصه‌های خانواده، اجتماع و سیاست روشن می‌سازند. از آنجا که نقش اجتماعی و سیاسی زنان در تحولات تاریخی و ساختارهای تمدنی تأثیرگذار است، واکاوی مبانی قرآنی این دیدگاه ضرورتی علمی دارد. از این رو، مقاله حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی در پی پاسخ به این پرسش است که دیدگاه رهبر شهید درباره نقش اجتماعی و سیاسی زن بر چه مستندات قرآنی استوار است؟

2. پیشینه پژوهش

در خصوص جایگاه زن در اندیشه رهبر شهید، پژوهش‌های متعددی صورت گرفته است.

- اخلاص عباسیان راد(1403)؛ با عنوان نقش آفرینی زنان در مدیریت از منظرمقام معظم رهبری با تاکید بر الگوی سوم زن، این نوشتار مطرح شدن الگوی سوم زن از سوی رهبری را یک نوع نوآوری دانست که با درنظر گرفتن  ارزش های اسلامی  و نیازها، راهی برای نقش افرینی زنان در جهان گشود.

نفیسه قنبری (1402)؛ با عنوان تبیین مسئولیت های اصلی زن در خانواده با تاکید بر بیانات مقام معظم رهبری که مسئولیت اصلی زن را به عنوان عنصر مهم در خانواده و جامعه بر اساس بیانات مقام معظم رهبری مورد بررسی قرار داد.

معصومه نوروزیان (۱۴۰۰) در کتابی با عنوان " اشتغال زنان در عصر آخر الزمان "به بررسی ریشه‌های وحیانی مسئولیت‌های سیاسی زنان بر اساس نگاه رهبر شهید پرداخته است. تفاوت نوشتار حاضر در تمرکز مستقیم بر استنادهای قرآنی بیانات رهبر شهید در دهه‌های اخیر است.

3. نظرات قرآنی رهبر شهید نسبت به زن

رهبر شهید زن را انسانی توانمند و مستعدد در هر عرصه می دانست. ایشان زن را موجود توانمندی فراتر از کانون خانواده می دانست و آن را تحول آفرین در عرصه های اجتماعی معرفی می کرد. ایشان فرمودند: «ما معتقدیم زنان در هر جامعه سالم بشری قادرند و می‏باید فرصت پیدا کنند تا در حد سهم خود، تلاش و رقابت خویش را در پیشرفت‏های علمی و اجتماعی و سازندگی و اداره این جهان به عهده بگیرند.» (بیانات رهبر شهید در دیدار جمعی از بانوان پزشک به مناسبت میلاد حضرت زهرا س، 26/10/1368)

از نگاه رهبر شهید زن در میادین سیاسی نیز قدرت نقش آفرینی دارد. ایشان در بیانات خویش ضمن تبیین نقش سیاسی زن در دو بخش خودی  و دشمن، هویت اسلامی را در گروه حفظ هویت زنانه می داند و فرمود:«هویت اسلامی این است که زن در عین این که هویت و خصوصیت زنانه خود را حفظ می‏کند که طبیعت و فطرتش است و برای هر جنسی خصوصیات آن جنس ارزش است... باید در میدان ارزش‏های معنوی مثل علم، عبادت، تقرب به خدا، معرفت الهی و سیر وادی‏های عرفان پیشروی کند، هم در عرصه مسائل اجتماعی و سیاسی و ایستادگی و صبر و مقاومت و حضور سیاسی و خواست سیاسی و هوش سیاسی، شناخت کشور خود، شناخت آینده خود، شناخت هدف‏های ملی و بزرگ و اهداف اسلامی مربوط به کشورهای اسلامی و ملت‏های اسلامی، شناخت توطئه‏های دشمن، شناخت دشمن، شناخت روش‏های دشمن باید روزبه روز پیشرفت کند و هم در زمینه ایجاد عدل و انصاف و محیط آرامش و سکونت در داخل خانواده باید پیشرفت داشته باشد.» (بیانات رهبری در دیدار جمعی از بانوان، 30/6/1379) از این رو، رهبر شهید بر ضرورت نگاه جامع به زن تاکید ورزیدند و می فرمایند«ما باید در مورد مسأله‌ی زن نگاه جامع داشته باشیم، و این نگاه جامع در اسلام هست. مسأله‌ی ارزشگذاری به اصالت زن، زن بودن، برای زن یک ارزش والاست؛ یک اصل است. به هیچ وجه تشبّه به مردان برای زن ارزش به حساب نمی‌آید؛ هم‌چنان که برای مردها تشبه به زنان ارزش به حساب نمی‌آید. هر کدام نقشی دارند، هر کدام جایی دارند، جایگاهی دارند و طبیعتی دارند و مقصودی از وضعیت خاص آن‌ها در آفرینش حکیمانه‌ی الهی مورد نظر بوده که این مقصود باید برآورده شود؛ این مسأله مهم است.» (بیانات رهبر شهید ۱۳۸۶/۴/۱۳) بنابراین در این پژوهش سعی شد نظرات رهبر شهید با توجه به مبناهای قرآنی تبیین شده که در ادامه به آن پرداخته خواهد شد.

3.1. انسان بودن زن؛ مبنای مسئولیت اجتماعی

مبنای اساسی نقش اجتماعی زن در اندیشه قرآنی، تساوی در ساحت انسانیت است. رهبر شهید با استناد به آیه ۳۵ سوره احزاب، معتقدند قرآن در صفات ایمانی، اخلاقی و عبادی، هیچ تفاوتی میان زن و مرد قائل نیست (بیانات رهبر شهید ۱۳۹۰). در این آیه، ده صفت والا (مسلم، مؤمن، قانت، صادق، صابر، خاشع، متصدق، صائم، حافظ و ذاکر) برای هر دو جنس به طور یکسان ذکر شده است که نشان‌دهنده ظرفیت‌های برابر معنوی است (مکارم شیرازی ۱۳۷۱، ۱۷: ۳۰۸). ایشان همچنین با اشاره به آیه ۱۹۵ سوره آل عمران («لا أُضِیعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنکُم مِّن ذَکَرٍ أَوْ أُنثَى»)، تصریح می‌کنند که در پیشگاه خداوند، عمل و مجاهدت ملاک است، نه جنسیت (بیانات رهبر شهید ۱۴۰۱). ایشان مسئولیت اجتماعی را مشترک میان زن و مرد می داند و بر اساس روایت «مَنْ أَصْبَحَ لَا یَهْتَمُّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِینَ فَلَیْسَ مِنْهُمْ»( کلینی، ۱۴۰۷ق،ج ۲، ص ۱۶۴)؛ معتقد است مسئولیت و فعالیت های اجتماعی درقبال مسائل جامعه اسلامی و جهان اسلام بین الملل اختصاص به مردان ندارد و شامل حال تمام زنان مسلمان نیز می‌شود (بیانات رهبری شهید 20/12/1375). این موضوع برگرفته از نگاه ایشان به برابری در انسانیت دارد. رهبر شهید درباره یکسانی زن و مرد در انسانیت، آن را یک بحث دارای اولویت می داند که فراتر از جنسیت نقش آفرینی می کند. امر مشترک که فضلیت و برتری هر دو جنس به جهت میزان بهره مندی از آن خواهد بود. ایشان می فرماید «در مسئله خود زن، اسلام حرفهای جالب و برجسته و مهم دارد. اولا نگاه اسلام به جنسیت، یک نگاه درجه دو است؛ نگاه اول و درجه ی یک، حیث انسانیت است؛ که در آن، جنسیت اصلا نقشی ندارد. خطاب، انسان است. البته «یا ایها الذین ءامنوا» است «یا ایها الذین ءامن» نیست؛ یعنی صیغه ی ءامنوا صیغه ی مردانه است، نه صیغه ی زنانه؛ اما این به هیچ وجه به معنای این نیست که در این خطاب، مرد بر زن ترجیح دارد؛ ... در زمینه ی مسائل اصلی انسان-که مربوط به انسان است- زن و مرد هیچ فرقی ندارند. وی وجود زنان نامدار قرآنی و تاریخی را دلیل بر ملاک بدن انسانیت بر فضلیت می داند و اشاره می کند "در تقرب الی الله، یک زنی مثل حضرت زهرا، مثل حضرت زینب، مثل حضرت مریم هستند؛ رتبه‏شان، رتبه‏های فوق تصور امثال ماهاست. در همین آیه شریفه 35 سوره احزاب «ان المسلمین و المسلمات ...» ..» و یا در سوره مبارکه آل عمران بعد از آن «ربّنا» می‏گوید: «فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّی لا أُضِیعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثى‌ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ» (آل عمران: 195) مرد و زن هیچ تفاوتی ندارند. حتی یک جا برای کوبیدن همین اندیشه جاهلی که عرض کردم، زن را از مرد بالا می‏کشد؛ که یک چنین حالتی را جز در مورد اشخاص، انسان در قرآن دیگر پیدا نمی‏کند: «ضرب الله مثلا للذین کفروا امرات نوح و امرات لوط» نمودار کفار این دو زنند. «امرات نوح  امرت لوط». نه نمودار برای زنها؛ نه برای زن و مرد. « کانَتا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَیْنِ فَخانَتاهُما»(تحریم:10) تا آخر.» (بیانات رهبرشهید 14/10/1390)  از این رو، مبنای مسئولیت های اجتماعی زن، انسان بودن و برخورداری وی از استعدادها و ظرفیت های معنوی و روحی اوست.

3.2. بیعت زنان؛ مشارکت در تعیین سرنوشت

رهبر شهید «بیعت زنان» با پیامبر (ص) را سندی محکم بر استقلال سیاسی زن در اسلام می‌دانند. آیه ۱۲ سوره ممتحنه[1] تصریح می‌کند که زنان برای ورود به جامعه اسلامی و پذیرش حاکمیت پیامبر، شخصاً بیعت می‌کردند (بیانات رهبر شهید ۱۳۷۵). مفسران معتقدند این بیعت، زدن مُهر تأیید بر «شخصیت حقوقی مستقل» زن در امور سیاسی و اجتماعی است (طباطبایی ۱۳۷۴، ۱۹: ۴۱۱). رهبر شهید فرمود: زن‌ها می‌آمدند و با پیغمبر بیعت می‌کردند. پیغمبر اسلام نفرمود که مردها بیایند بیعت کنند و به تبع آن‌ها، هرچه که آن‌ها رأی دادند، هرچه که آن‌ها پذیرفتند، زن‌ها هم مجبور باشند قبول کنند؛ نه. گفتند زن‌ها هم بیعت می‌کنند؛ آن‌ها هم در قبول این حکومت، در قبول این نظم اجتماعی و سیاسی شرکت می‌کنند. غربی‌ها هزار و سیصد سال در این زمینه از اسلام عقبند و این ادّعاها را می‌کنند! در زمینه‌ی مالکیّت نیز همین‌طور؛ و در زمینه‌های دیگری که مربوط به مسائل اجتماعی و سیاسی است.» (بیانات رهبر شهید، ۱۳۷۹/۶/۳۰) همچنین یکی از مهم‌ترین شواهد قرآنی که رهبر شهید برای تأیید قدرت مدیریت زن به آن استناد می‌کنند، داستان ملکه سبا در سوره نمل است. ایشان اشاره دارند که قرآن پادشاهی این زن را به دلیل خردورزی و مشورت‌پذیری‌اش ستایش کرده است (بیانات رهبر شهید ۱۴۰۲). گفتار او در آیه ۳۴ سوره نمل درباره پیامدهای جنگ («إِنَّ الْمُلُوکَ إِذَا دَخَلُوا قَرْیَةً أَفْسَدُوهَا…»)، نشان‌دهنده عقلانیت و واقع‌بینی سیاسی اوست که قرآن آن را بدون هیچ نکوهشی نقل می‌کند (طبرسی بی‌تا، ۲۴: ۹۸). بر اساس این آیات، زن در نگاه رهبر شهید نقش موثری در تحولات سیاسی و اجتماعی خواهد داشت.

3.3. هماهنگی نقش خانوادگی و اجتماعی

در اندیشه رهبر شهید، زن  رکن اصلی خانواده است و همه برکات از آسایش و  آرامش در پرتو موجودیت زن در کانون خانه است. ایشان فرمود: «... خانواده اگرچه از مرد و زن تشکیل می‌شود و هر دو در تشکیل خانواده و موجودیّت آن مؤثرند، امّا آسایش فضای خانواده، آرامش و سکونتی که در فضای خانه است، به برکت زن و طبیعت زنانه است.» (بیانات رهبر شهید۱۳۷۱/۹/۲۵) از این رو، حضور اجتماعی زن نباید به قیمت فروپاشی خانواده تمام شود. ایشان با بهره‌گیری از مفاهیم دینی، زن را «سیده بیت» (مدیر خانه) می‌نامند[2] (ابن‌اثیر جزری ۱۳۶۷، ۲: ۴۱۷). با این حال، تأکید دارند که «خانه‌داری» به معنای انزوای سیاسی نیست (بیانات رهبر شهید ۱۴۰۲). ایشان حضرت زینب (س) را الگوی تراز در این زمینه می‌دانند. حضرت زینب (س) در عین رعایت حیا و وظایف فردی، در مقطعی از تاریخ که بقای اسلام در خطر بود، وارد میدان شد و با خطبه‌های خود، پایه حاکمیت بنی‌امیه را لرزاند (بیانات رهبرشهید ۱۳۷۵). این نشان می‌دهد که در مواقع ضرورت، نقش سیاسی زن می‌تواند بر هر نقش دیگری پیشی بگیرد.

3.4. کرامت زن و نفی نگاه ابزاری

یکی از شروط اصلی حضور اجتماعی از منظر رهبری شهید، حفظ وقار و کرامت است تا زن به ابزار جذب سرمایه یا شهوت تبدیل نشود. ایشان با استناد به آیه ۳۲ سوره احزاب که به زنان پیامبر می‌فرماید «فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیَطْمَعَ الَّذِی فِی قَلْبِهِ مَرَضٌ» (در سخن گفتن نرمی نکنید تا بیماردلان طمع نکنند)، معتقدند این دستور برای تضمین امنیت فعالیت اجتماعی زن در همه اعصار است (بیانات رهبر شهید،۱۳۷۱). رهبر شهید دلیل این حساسیت را قابلیت و توانمندی زنان در همه عرصه ها بدون توجه به جاذبه های جنسیتی بر می شمارد و اینگونه بیان می‏کنند: «اگر این حساسیت اسلام نسبت به روابط و نوع اختلاط مرد و زن رعایت شود، همه ی کارهایی که مردان می‏توانند در عرصه ی اجتماعی انجام دهند، زنان هم –اگر قدرت جسمانی و شوق و فرصتش را داشته باشند- می‏توانند انجام دهند.» (بیانات رهبری شهید، 1375)  رعایت این حدود الهی، بستری فراهم می‌کند تا زن به عنوان یک «انسانِ فعال» و نه یک «جنسیتِ متحرک» در جامعه ظاهر شود (رضایی اصفهانی ۱۳۸۷، ۱۶: ۳۴۵).

3.5. زن به عنوان الگوی تحول اجتماعی

قرآن کریم در آیات ۱۱ و ۱۲ سوره تحریم، زنان را نه تنها برای زنان، بلکه برای تمام بشریت (زن و مرد) الگو معرفی می‌کند. رهبری شهید بر این باورند که وقتی قرآن آسیه (همسر فرعون) و مریم (س) را مثال می‌زند، در واقع می‌خواهد بگوید که زن می‌تواند رهبری تحولات معنوی و سیاسی یک جامعه را بر عهده بگیرد (بیانات رهبر شهید،۱۳۹۰). آسیه در دل نظام طاغوتی فرعون، الگوی مقاومت سیاسی شد و مریم (س) با صبر خود، زمینه‌ساز ظهور یک پیامبر الهی گردید (قمی ۱۴۰۴، ۲: ۳۷۷).

4. نتیجه‌گیری

بر اساس مستندات ارائه شده، نقش اجتماعی و سیاسی زن در نگاه رهبر شهید، کاملاً بر منطق قرآنی استوار است. ایشان با خوانشی نوین از آیاتی چون آیه ۳۵ احزاب (تساوی انسانی)، آیه ۱۲ ممتحنه (استقلال سیاسی) و آیه ۷۱ توبه (مسئولیت اجتماعی)، مدلی را ارائه می‌دهند که در آن زن مسلمان می‌تواند میان «عفیف ماندن» و «در متن جامعه بودن» جمع نماید. از منظر ایشان، حضور زن در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی، یک حرکت نمایشی نیست، بلکه ریشه در تکلیف الهی و ظرفیت‌های تمدن‌ساز نیمی از پیکره بشریت دارد .