دوفصلنامه پژوهشی مطالعات تفسیر تطبیقی قرآن کریم

دوفصلنامه پژوهشی مطالعات تفسیر تطبیقی قرآن کریم

جستاری در مسأله ظاهرگرائی در آیات ناظر به صفات خدا (با رویکرد بر تفاسیر المیزان و المنار)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سید مجتبی جلالی 1
بهزاد ایزدی 2
سمیه حاجی کاظم 3
1 استادیار گروه معارف اسلامی دانشکده ادبیات و علوم انسانی شهر کرد
2 دانش آموخته رشته دکتری تفسیر تطبیقی (دانشگاه قم)، دانشگاه شهرکرد
3 دانشجوی دکتری دانشگاه مطهری
10.22034/motafasir.2025.1767.1006
چکیده
آیات مرتبط با صفات الهی، از آیاتی بشمار می‌آیند که از یک سو با صفات خبری خداوند و از سویی با آیات متشابه مرتبط هستند. این موضوع زمینه ساز به وجود آمدن مباحث و فرقه‌های مختلف در میان مسلمانان گردیده است. با توجه به رویکرد وحدت بخش دین مبین اسلام ضروریست تا اینگونه مسائل چالش برانگیز مورد واکاوی قرا گیرد. پژوهش حاضر با روش تحلیلی توصیفی و رویکرد توسعه‌ای به کنکاش و تطبیق این مسأله در دو تفسیر المیزان و المنار پرداخته است. رشیدرضا به طور کلی ظاهرگرایی اشعری و متمایل به صفاتیه مفوضه است. اما نسبت به همفکرانش عقل‌گراتر بوده و از تأویل و تجسیم به شدت انتقاد می‌کند. او در آیات صفات در جایی که بتوان به ظاهر تمسک کرد که ناسازگار با مبانی فلسفی‌اش نباشد، به ظاهر تمسک می‌کند. گاهی از طریق سیاق آیه و نهایتا در موارد سخت‌تر که قرینه‌ای نباشد، با استفاده از آرایه‌های ادبی در لغت تفسیر می‌کند. اما علامه طباطبایی این بیان که گاهی از آرایه‌های ادبی استفاده شود را نمی‌پسندد. او ظاهرگرا نیست اما ادعا می‌کند تا به حال هیچ آیه‌ای را برخلاف ظاهرش تفسیر نکرده است. از نظر او آیات محکم نیز مانند متشابه تأویل پذیرند یعنی حقیقت و بطن دارند و گاهی به این حقیقت از طریق سیاق آیه دست میابد.