زن و تربیت فرزند از منظر رهبر شهید امّت اسلامی

چکیده

زن در نقش مادری، یکی از بنیادی‌ترین عوامل تداوم و ارتقای ساختار خانواده است که از نگاه رهبر شهید، جایگاهی ممتاز و نقشی راهبردی در تربیت نسل صالح و انتقال ارزش‌های دینی و اخلاقی دارد. در آموزه‌های اسلامی، زن به‌عنوان محور اصلی تربیت و پرورش فرزند شناخته شده و مسؤولیت وی در شکل‌دهی به هویت روحی، اخلاقی و معنوی کودکان تأکید شده است؛ این امر نقش مادر را فراتر از مراقبت جسمی، به کانون اصلی رشد معنوی و اخلاقی خانواده تبدیل می‌کند. بدین ترتیب، از نگاه رهبر شهید جایگاه زن در خانواده نه تنها به لحاظ نقش تربیتی بلکه به عنوان حامل ارزش‌های اخلاقی و دینی، مبنایی برای حفظ سلامت و پایداری جامعۀ اسلامی به شمار می‌آید. این رویکرد تحلیلی، مبنای نظری و عملی قوی برای بازشناسی و تقویت جایگاه مادر در نظام خانواده و تربیت نسل آینده فراهم می‌آورد و ضرورت بازتعریف نقش‌های زن در چارچوب کرامت اسلامی را برجسته می‌سازد.

کلیدواژه­ها: رسالت زن، تربیت، خانواده، رهبری شهید

1. مقدمه

زن به عنوان مادر، شخصیتی است که در تربیت فرزند نقش اصلی را بر عهده دارد، لذا پژوهش حاضر به دنبال مستندات قرآنی فرمایشان رهبر شهید در بارۀ نقش زن در تربیت فرزند است. با همین نگاه، فرمایشات رهبر شهید را نقل و مستندات تفسیری آن را تشریح می­نماید.

رهبر شهید معتقدند که اسلام در ارزش‌گذاری انسانی، تنها «نوع انسان» را مدنظر دارد و بین زن و مرد از نظر ارزش و مقام، هیچ تفاوتی قائل نیست. ایشان تأکید دارند که تساوی زن و مرد در ارزش‌های انسانی و دینی از مسلّمات اسلام است و هیچ تردیدی در این موضوع وجود ندارد و این مطلب را با استناد به آیۀ «اِنَّ المُسلِمینَ وَ المُسلِماتِ وَ المُؤمِنینَ وَ المُؤمِناتِ وَ القانِتینَ وَ القانِتاتِ وَ الصّادِقینَ وَ الصّادِقاتِ‌ وَ الصّابِرِینَ وَ الصّابِراتِ وَ الخاشِعینَ وَ الخاشِعاتِ وَ المُتَصَدِّقینَ وَ المُتَصَدِّقاتِ وَ الصّائِمِینَ وَ الصّائِماتِ وَ الحافِظینَ فُروجَهُم وَ الحافِظاتِ وَ الذّاکِرینَ اللهَ کَثیراً وَ الذّاکِرات»(احزاب/۳۵) بیان داشته­اند که در این آیه، ده ویژگی مهم اخلاقی و ایمانی، برای مردان و زنان به یک اندازه ذکر شده و خداوند پاداش برابر«اَعَدَّ اللهُ لَهُم مَغفِرَةً وَ اَجراً عَظیماً» برای همه در نظر گرفته است. در نگاه ایشان آیۀ«اَنّی لا اُضیعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنکُم مِن ذَکَرٍ اَو اُنثَى‌»(آل­عمران/۱۹۵) نیز براین امر تأکید دارد که از لحاظ ارزش‌گذاری انسانی و اسلامی، هیچ تفاوتی بین زن و مرد نیست.(در دیدار اقشار زنان، ۱۴/۱۰/۱۴۰۱)

2. زن و تربیت نسل صالح

واژۀ تربیت، از مادۀ «ربی یربو» به معنای رشد بوده و به معنای رشددادن استعمال شده است (ابن­منظور، ۱۴۰۸: ۱/۴۰۱) و در اصطلاح فراهم آوردن زمینه برای پرورش استعدادهای درونی هر موجود و به فعلیت­رسانیدن امکانات بالقوه موجود در درون او را تربیت گفته‌اند. (رحیمیان، ۱۳۸۵: ۶)

از منظر رهبر شهید، تربیت فرزندان نه فقط فرآیندی خانوادگی بلکه سنگ‌بنای توسعۀ فرهنگی، اخلاقی و دینی جامعه است و زن به‌عنوان محور اصلی این فرایند، نقشی حیاتی و بی‌بدیل دارد.(در اجتماع زنان خوزستان، ۲۰/۱۲/۱۳۵۷) ایشان معتقدند که یکی از وظایف اصلی زنان در خانواده، تربیت فرزند است و زنانی که به‌خاطر فعالیت‌های خارج از خانه از فرزندآوری و تربیت کودک خودداری می‌کنند، برخلاف فطرت و طبیعت زنانه عمل کرده‌اند و این امر مورد رضایت خداوند نیست. بهترین روش تربیت، پرورش فرزند در آغوش محبت مادرانه است و محروم کردن کودک از این نعمت الهی، به ضرر فرزند، مادر و جامعه است. اسلام نیز چنین روشی را می‌پذیرد و بر اهمیت پرورش فرزندان سالم، بدون عقده و مشکلات روحی تأکید دارد تا نسل آینده از آسیب‌های روانی و اجتماعی که نسل‌های غربی با آن مواجه‌اند، در امان بماند.(همان)

ایشان همواره بر نقش محوری و مسؤولیت خطیر زنان در تربیت نسل صالح تأکید داشته‌اند؛ همچنین، زنان را، ستون اصلی خانواده و محیط تربیتی می‌دانند که نقش آنها در شکل‌دهی به شخصیت، اخلاق و باورهای فرزندان تعیین‌کننده و بی‌بدیل است. براساس دیدگاه رهبری، تربیت نسل صالح نیازمند حضور فعال، هوشمندانه و متعهد زنان است که با ایجاد فضای معنوی و اخلاقی در خانواده، زمینه‌ساز رشد انسانی، دینی و فرهنگی فرزندان می‌شوند: «تربیت فرزند به وسیله‌ی مادر، مثل تربیت در کلاس درس نیست؛ با رفتار است، با گفتار است، با عاطفه است، با نوازش است، با لالائی خواندن است؛ با زندگی کردن است. مادران با زندگی کردن، فرزند تربیت می­کنند. هرچه زن صالح‌تر، عاقل‌تر و هوشمندتر باشد، این تربیت بهتر خواهد شد. بنابراین برای بالا رفتن سطح ایمان، سطح سواد، سطح هوش بانوان، در کشور باید برنامه‌ریزی شود.»(بیانات­رهبری، ۱۱/۲/۱۳۹۲)

ایشان تأکید دارند که مسؤولیت تربیت، نه تنها وظیفۀ فردی زن، بلکه رسالتی اجتماعی و دینی است که در تحقق اهداف کلان جامعۀ اسلامی نقش اساسی دارد. ایشان با توجه به تأثیر عمیق زنان در انتقال ارزش‌های اسلامی، فرهنگی و اخلاقی، بر اهمیت آگاه‌سازی، آموزش و حمایت از زنان به منظور تقویت این مسؤولیت خطیر تأکید می‌کنند. ایشان در این باره تأکید دارند که «بچه‌ها را متدین بار بیاورید. متدین بار آوردنِ بچه‌ها همان چیزی است که می‌تواند آینده‌ی این کشور را آباد کند.(همان، ۱۲/۲/۱۳۸۴) باید تربیت دینی فرزندان به عنوان نمونه‌هایی از فرهنگ غنی اسلامی در میان مردم گسترش یابد.(همان، ۲۲/۷/۱۳۸۷) همه تحت تأثیر مادران هستند. آن‌که بهشتی می‌شود، پایه‌ی بهشتی شدنش از مادر است.» (بیانات در دیدارمداحان، ۵/۵/۱۳۸۴)

بدین ترتیب، بیانات ایشان دربارۀ مسؤولیت زن در تربیت نسل صالح، نشان‌دهندۀ نگاه جامع، عمیق و تحول‌ساز نسبت به جایگاه زن در خانواده و جامعه است که تحقق آن نیازمند همت، حمایت و بسترهای مناسب فرهنگی و اجتماعی است.

این نگاه از مسائل مهمی است که در آیات الهی بدان اشاره شد:«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ عَلَیْها مَلائِکَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ لا یَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُونَ»(تحریم/۶)[1]

نگاه آیه ناظر به نگهداری خانواده بر تعلیم و تربیت و امر به معروف و نهی از منکر و فراهم ساختن محیطی پاک و خالی از هرگونه آلودگی، در فضای خانه و خانواده است.(مکارم­‌شیرازی، ۱۳۸۳: ۵/۲۲۶)

اهل بیت(ع) نیز به امر تربیت فرزند اهتمام وافری داشتند و برآن توجه ویژه داشته­اند؛ زیرا عبودیت، سعادت و طی­مسیر پُرفراز ونشیب زندگی فرزندان، نیازمند تربیت صحیح است. ازاین رو، علی‌(ع) درنامه31 نهج­البلاغه، اصول تربیتی را برای فرزندش امام حسن(ع) بیان نمودند. امام سجاد(ع) به والدین گوشزد می­کند که «حق فرزندت آن است که بدانی او از تو است و تو نسبت به تربیت شایستۀ او‌، مسؤولی»(حرانی، ۱۴۰۴: ۱۰۴)

لذا تربیت فرزندان براساس آموزه‌های دینی، از اهمیت وافری برخوردار است؛ زیرا عمق‌بخشی آموزه‌‌های دینی در نهاد کودکان و نوجوانان، آنان را از آسیب‌های خطرآفرین وانحراف‌های اخلاقی و اجتماعی حفظ می‌کند.

رسول خدا(ص) فرمودند:«أدِّبُوا اولادَکُم عَلی ثَلاثَ خِصالٍ: حُبِّ نَبِیّکُم و حُبِّ اهل‌بیتِهِ وَ قِراءةِ القُرآنِ»؛ "فرزندان‌تان را برسه خصلت تربیت کنید؛ دوستی پیغمبرتان و دوستی اهل‌بیت او و خواندن قرآن."(کشی، ۱۴۰۹: ۴۴) ازاین­رو، والدین، خصوصاً مادر، باید به تعلیم و تربیت امور دینی فرزندان خود اهتمام ویژه‌ای داشته باشد.

وظایف مهم تربیتی مادر از بدو حمل و بارداری شروع می­شود؛ مسؤولیت مادر در دوران بارداری، باری سنگین و تکالیفی بس مهم را به عهده او نهاده است. مراقبت­های لازم برای یک مادر مؤمنه و متعهد ایجاب می­کند که بداند فرزندش چه دختر چه پسر نقش دوّم او را ایفا می­نماید و نجابت و پاکدامنی و حجاب و عفاف و طهارت و خباثت و شقاوت مادر در فرزندش تقش مهم و اساسی و بنیادی دارد.(موسوی­رادلاریجانی، 1379: 41)

مهم­ترین نقش مادر پس از تولد نوزاد، فراهم ساختن فضای معنوی برای تربیت دینی است. مادر به عنوان کسی که بیش از دیگران در محیط خانه با نوزاد به سر می­برد، باید محیط خانه را به فضای معنوی تبدیل کند. اگر محیط خانه، محیطی مذهبی و معنوی باشد و اعضای آن خانه، با دعا، نماز، تلاوت قرآن و مناجات مانوس باشد، فرزندان پرورش یافته در آن محیط، با معنویات و دعا آشنا می‌شوند. پس چنانچه فرزند، خلاف آموزه­های دینی رفتار می­کند باید علّت را در خود جستجو کرد و دید کجا اشتباهی انجام شده است. اگر مادر معتقد نباشد که نماز، کلید رستگاری و خوشبختی آدمی است، در نتیجه برای آموزش نماز وقت نمی‌گذارد. کودک باید دین را که در روانشناسی یک اصل مهم تربیتی به شمار می­آید، در عمل ببیند.(ر.ک:آیت­اللهی، 1390: 45 - 43)

بنابراین از منظر رهبر شهید، مسؤولیت زن، در تربیت نسل صالح، یکی از ارکان بنیادین حفظ هویت فرهنگی، دینی و اجتماعی جامعۀاسلامی است. ایشان تربیت فرزند را فرایندی چندبعدی می‌داند که مبتنی بر مهر، عاطفه، و انتقال ارزش‌های معنوی و اخلاقی است و نقش زن در این فرآیند نقشی محوری و غیرقابل جایگزین است. همچنین، ایشان بر اهمیت پرورش نسلی سالم از لحاظ روحی، عاطفی و اعتقادی تأکید دارند که قادر به مقابله با آسیب‌های اجتماعی و روانی دوران معاصر باشد.

در نهایت، بیانات رهبر انقلاب بیانگر نگرشی علمی و جامع به نقش زن در تربیت نسل آینده است که آن را نه تنها یک مسؤولیت خانوادگی، بلکه رسالتی راهبردی در حفظ و تداوم فرهنگ و ارزش‌های اسلامی معرفی می‌کند. تحقق این مسؤولیت نیازمند فراهم‌کردن بسترهای آموزشی، فرهنگی و حمایتی مناسب برای زنان است تا بتوانند با توانمندی کامل به این نقش حیاتی عمل کنند و به تربیت نسلی صالح و توانمند کمک نمایند.

3. زن و انتقال ایمان و اخلاق

مادر، نقش مهمی در انتقال ایمان و اخلاق به فرزندان دارد. بعد از تولد، مادر، تنها فردی است که شایستگی تربیت و پرورش کودک را دارد؛ زیرا او با تمام وجودش فرزند را پرورش می‌دهد و عامل انتقال ارزش­ها به کودک است. او می‌تواند فرزندی با اراده و بزرگوار، یا ناتوان و پست، باتقوا و یا بی­حیا تربیت کند. در همه حال مادر در شخصیت کودک اثرگذار و نقش­آفرین است. به همین دلیل مادر باید خود در مسیر تقوا و ایمان قرار گیرد تا کودک او نیز مانند او شود.

رهبر انقلاب دربارۀ اهمیت خودسازی مادران و نقش آن­ها در انتقال مفاهیم ارزشی معتقدند که فکر رشد زنان از لحاظ معنوی و اخلاقی، بایستی یک فکر رایج در میان خود زنان باشد (در همایش بزرگ بانوان، ۳۰/۷/۱۳۷۶)، چرا که محصول آن، یک فرزند متعهد و دین‌مدار خواهد بود.

و نیز می­فرماید: «فرزند بعد از به دنیا آمدن، به طور کامل به مادر وابسته است، او چشم به مادر می دوزند و رفتار و سکنات او را در حافظه خود ثبت می‌کند؛ مادر و خلق و خوی او، در اعماق جان فرزند، تأثیرگذاراست. بنابراین تا زمانی که مادر، خود را از عوامل نادرست اخلاقی دور نکند، نمی‌تواند به زندگی خوب فرزندش امیدوار باشد؛ تأثیر اخلاقی مادر به گونه­ای است که حتی می‌توان ادّعا کرد که راه ورسم زندگی کودک، ادامه همان روش زندگی کنونی مادر است.»(برجی­نژاد، ۱۳۸۹: ۱۵) این نگاه کاملاً با آیۀ«نِسَاؤُکُمْ حَرْثٌ لَّکُمْ» (بقره/۲۲۳) هماهنگی دارد زیرا براساس این آیه، صفات الهی و انسانی از طریق زنان، یعنی مادران به فرزندان منتقل می‌شود. در واقع بذر اولیه و مبنای آنچه در زندگی درو می‌شود، در وجود مادران شکل می‌گیرد؛ این امر به دلیل نقش دوسویه‌ی مادر است که عامل وراثتی و محیطی به شمار می‌رود در جنبه­ی وارثتی، خصایص بسیاری از خود به فرزندانش منتقل می‌کند و در جنبه‌ی محیطی نیز، دامان وی، نخستین و در نتیجه، مؤثرترین آموزشگاه کودک است.(ملکی، ۱۳۸۵: ۳۳)

دامان مادر، نخستین مدرسه، و اولین پایگاه تربیتی است که کودک علم و اخلاق و ایمان می‌آموزد و مهم اینست که آنچه کودک در این مدرسه می‌آموزد، برای همیشه در نزدش می‌ماند. طفلی که پا به عرصه این جهان می‌گذارد، آگاهی و نیرویی ندارد، کاملا متکی به مادر است، برای به دست آوردن غذا و کسب امکانات آنچه مادر بگوید او عمل می‌کند، بر این اساس تا مادر خود را از عوامل فساد و اخلاق نادرست دور ندارد نمی‌تواند امید به زندگی خوب فرزندش باشد. مادر لجوج، گستاخ، بی ادب و بد زبان کودک خردسالش را در معرض ابتلاء به همین صفات زشت قرار خواهد داد.(امینی، ۱۳۹۱: 31)

نمونه بارز این الگو پذیری حضرت زهرا(س) است که با عمل به آنچه می فرمود، فرزندانش را با عمل و اخلاق اسلامی آشنا می ساخت؛ چنانچه امام مجتبی(ع) می فرماید:«یک شب جمعه دیدم مادرم در محراب عبادت ایستاده و تا طلوع صبح به نماز و دعا مشغول است و برای همه دعا می کند. گفتم: مادر جان چرا برای خود ما دعا نکردی؟ فرمود: (یا بنی الجّار ثم الدّار) فرزندم، اول همسایه بعد اهل خانه»(مجلسی،۱۳۸۶: ۴۳/۸۱)؛ ایشان نه فقط با گفتار، بلکه با رفتار خود و عبادت خالصانه برای فرزندان و اعضای خانواده، نقش مربی و الگوی عملی داشت؛(حکیم، 1393: ۹۳) لذا از آنجایی که مادر در تربیت  فرزندان، نقش عمیق و مهمی دارد و اوست که در لحظه لحظه زندگی فرزند همراه اوست و به او می‌آموزد که چگونه بیندیشد و دربرابر امور مختلف چه رفتاری داشته باشد، در این مسیر باید به خودسازی بپردازد تا تربیت صحیح صورت بپذیرد.

 بنابراین، در دیدگاه اسلام، مادر نخستین محیط تربیتی برای فرزند است که تأثیر آن فراتر از آموزش‌های رسمی و مستقیم است و به‌صورت نهادینه‌سازی ارزش‌ها و باورهای دینی و اخلاقی در روح و روان کودک عمل می‌کند. این فرآیند از طریق تعامل مستمر، محبت، الگوی عملی و مراقبت‌های عاطفی صورت می‌گیرد که زمینه‌ساز تثبیت عمیق ایمان و رفتار اخلاقی می‌گردد.

مقام معظم رهبری با تأکید بر اهمیت نقش مادر، آن را یکی از ارکان اساسی در تربیت نسل صالح معرفی می‌کنند که تربیت او در خانواده، پایه‌های فرهنگ دینی و اخلاقی جامعه را مستحکم می‌سازد. ایشان براین باورند که زن، به‌ویژه در نقش مادری، نقشی راهبردی در انتقال ایمان و ارزش های اخلاقی دارد که در صورت نادیده‌گرفتن این نقش، جامعه در معرض بحران‌های معنوی و اخلاقی قرار می‌گیرد.

4. نتیجه­گیری

جایگاه زن در خانواده، ترکیبی است از احترام به کرامت ذاتی، حفظ نقش‌های ویژه و تأکید بر همکاری متقابل زن و مرد در تحقق اهداف معنوی، تربیتی و اجتماعی خانواده. این رویکرد علمی و تحلیلی، نافی هرگونه نابرابری ارزشی میان زن و مرد بوده و بر نقش مکمل و هدفمند هر یک در نظام خانواده تأکید دارد که منجر به حفظ تعادل و پویایی ساختار خانواده اسلامی می‌شود. در نگاه رهبر شهید امّت اسلامی که مستند با فرامین الهی است براین است که نقش اصلی و محوری را در تربیت فرزند، مادر ایفا می‌نماید. ایشان مسؤولیت تربیت فرزند برای زن را فراتر وظیفۀ فردی، رسالتی دینی و اجتماعی می‌دانند که موجب میشود جامعۀ اسلامی به اهداف والای خود دست پیدا نماید.

[1] ."اى کسانى که ایمان آورده‌اید! خود و خانواده خود را از آتشى که هیزم آن مردمان(گنهکار) و سنگ‌ها هستند، حفظ کنید. آتشى که برآن فرشتگانى درشت­خو و سختگیر نگهبانند و خدا را درآنچه فرمان­شان دهد، نافرمانى نکنند و آنچه را فرمان یابند انجام دهند."