نوع مقاله : ویژه نامه جنگ رمضان و مقاومت
چکیده تفضیلی
در دهههای اخیر، تحولات شتابان اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، ساختارهای سنتی جامعه را دگرگون کرده و جایگاه زنان در عرصه کار و فعالیتهای اجتماعی را به یکی از مباحث داغ، پیچیده و چالشبرانگیز تبدیل نموده است. این تغییرات، تنها یک پدیده اقتصادی نیست، بلکه بازتابی از دگرگونیهای عمیق در الگوهای زندگی، نقشهای جنسیتی و انتظارات جامعه مدرن است. در این میان، تبیین دقیق جایگاه اشتغال زنان از منظر دین اسلام و با استناد مستقیم به قرآن کریم و سنت نبوی، نیازمند نگاهی عمیق، چندبعدی و فراتر از ظواهر است. بسیاری از پژوهشهای پیشین به بررسی کلیات احکام فقهی و فتاوای سنتی پرداختهاند، اما کمتر به تحلیل «مولفههای کیفی» اشتغال با تأکید بر دیدگاههای تفسیری معاصر و بومی پرداخته شده است. این خلأ پژوهشی سبب شده تا گاهی سیاستگذاران و حتی خود زنان، در مواجهه با این مسئله دچار سردرگمی شوند و نتوانند مرزهای مشروعیت و عدم مشروعیت را به درستی ترسیم کنند.
آیتالله خامنهای (ره) به عنوان یکی از مراجع تقلید و اندیشمندان معاصر، با نگاهی جامع، پویا و مبتنی بر واقعیتهای روز، بیاناتی دقیق، راهگشا و کاربردی در باب اشتغال و نقشآفرینی زنان ارائه دادهاند. ایشان با عبور از کلیشههای رایج و قضاوتهای سطحی، بر این باورند که اشتغال زنان میتواند در صورت رعایت ضوابط مشخص و دقیق، نه تنها با اهداف عالیه اسلام در تضاد نباشد، بلکه میتواند به عنوان ابزاری قدرتمند برای تحقق عدالت اجتماعی، پیشرفت علمی و تعالی فردی باشد. در منظومه فکری ایشان، اشتغال زنان یک «حق مطلق» نیست که بدون هیچ قیدی اعمال شود، و همچنین یک «ممنوعیت کلی» نیز نیست که تمام زنان را از فعالیت اقتصادی محروم کند؛ بلکه امری است که در چارچوبی از ضوابط شرعی، اخلاقی و اجتماعی تعریف میشود. این نگاه میانه، راهی برای عبور از بنبستهای فکری و ایجاد تعادل میان حقوق فردی زن و تکالیف اجتماعی او فراهم میکند.
مقاله حاضر با هدف واکاوی دقیق این مولفههای کیفی و ارائه چارچوبی منسجم، منطقی و عملیاتی بر اساس دیدگاههای تفسیری و بیانات آیتالله خامنهای (ره) تدوین شده است. هدف نهایی، پر کردن شکاف میان تئوریهای فقهی و نیازهای عملی جامعه معاصر است. این پژوهش تلاش میکند تا با تحلیل دقیق بیانات رهبر انقلاب، معیارهایی را ارائه دهد که همزمان هم کرامت انسانی زن را حفظ کند و هم به نیازهای توسعهای جامعه پاسخ دهد. این چارچوب میتواند به عنوان یک راهنمای استراتژیک برای سیاستگذاران، مدیران ارشد، پژوهشگران و حتی خانوادهها عمل کند تا بتوانند با آگاهی کامل و بدون تعصب، در مورد اشتغال زنان تصمیمگیری کنند.
یافتههای پژوهش با استناد به دیدگاههای آیتالله خامنهای حاکی از آن است که، اشتغال زنان به خودی خود یک هدف مستقل نیست، بلکه ابزاری است که میتواند در جهت تعالی فردی، خانوادگی و اجتماعی به کار گرفته شود. این دیدگاه، ضمن به رسمیت شناختن حق اشتغال زنان و توجه به ظرفیتهای آنان در عرصههای مختلف اجتماعی، بر لزوم رعایت چارچوبها و ضوابط شرعی و اخلاقی تأکید میورزد تا از بروز آسیبهای احتمالی به بنیان خانواده و جامعه جلوگیری شود. بنابراین، اشتغال زنان در این منظر، راهی به سوی رشد و بالندگی است، مشروط بر آنکه در چارچوب ارزشهای دینی و با حفظ اولویتهای اساسی زندگی صورت پذیرد.
تبیین مساله
در دهههای اخیر، تغییرات سریع اجتماعی و اقتصادی، جایگاه زنان در عرصه کار و فعالیتهای اجتماعی را به یکی از مباحث داغ و چالشبرانگیز تبدیل کرده است. در این میان، تبیین جایگاه اشتغال زنان از منظر دین اسلام و بهویژه با استناد به قرآن کریم، نیازمند نگاهی عمیق و چندبعدی است. بسیاری از پژوهشها به بررسی کلیات احکام فقهی پرداختهاند، اما کمتر به تحلیل «مولفههای کیفی» اشتغال با تأکید بر دیدگاههای تفسیری معاصر پرداخته شده است.
آیتالله خامنهای (ره) به عنوان یکی از مراجع تقلید و اندیشمندان معاصر، با نگاهی جامع به مسائل روز، بیاناتی دقیق و راهگشا در باب نقشآفرینی زنان ارائه دادهاند. ایشان با عبور از کلیشههای رایج، بر این باورند که اشتغال زنان میتواند در صورت رعایت ضوابط مشخص، همسو با اهداف عالیه اسلام باشد. این مقاله با هدف واکاوی این مولفهها و ارائه چارچوبی منسجم بر اساس دیدگاههای ایشان تدوین شده است تا به عنوان راهنمایی برای سیاستگذاران و پژوهشگران در این حوزه عمل کند.
1-1. پیشینه
در میان مقالات و پژوهشهایی که مربوط به نظرات رهبر شهید در حیطۀ زنان است میتوان به نگاشتههای زیر اشاره کرد:
- عامری و شریفی، (1402)؛ نقش خانوادگی و اجتماعی زن از دیدگاه فمینیستها و اندیشههای قرآنی آیت الله خامنهای، نویسنده در این مقاله به نقد تحقیر نقش خانوادگی زنان و اهمیت یکجانبۀ آنان به هویت جتماعی زنان، بر اساس اندیشههای قرآنی آیت الله خامنهای پرداخته است.
- طبیعی و شکریزاده، (1404)؛ مطالعه تطبیقی رویکرد حضرت آیتالله خامنهای و علامه سیدمحمدحسین فضلالله، نگارنده در این مقاله به به رویکرد و تطبیق نظرات این دو اندیشمند پیرامون مشارکت سیاسی زنان پرداخته است.
زن و اشتغال
یکی از مسائلی که پس از پیروزی انقلاب اسلامی مورد توجه افکار عمومی و اندیشمندان جهان قرار گرفت، موضوع زن بود. در فضایی که مکاتب غربی با انواع جنبشهای فمینیستی درگیر بوده و زنانش معتقد بودند که به زن بودنشان ستم شده است. (علاسوند، 1397ش، ص407) انقلاب اسلامی نگاهی نو و تحول آفرین را در مقولۀ زن مطرح میسازد و الگویی را معرفی میکند که نه مانند زن شرقی در حاشیه است و نه مانند زن غربی جنسیت او بر انسانیتش غلبه دارد، در همین زمان آیت الله خامنهای الگوی سومی را برای زنان به تصویر میکشد که نه شرقی است و نه غربی، بلکه زن مسلمان ایرانی است.(خامنهای، 16/12/1391) آنچه در این نگاه بسیار حائز اهمیت است توجه به این نکته است که حقوق و تکالیف زن مسلمان باید با توجه به آیات و روایات تعیین شود، یکی از مسائل مهم برای زنان در حیطۀ حقوق، بحث اقتصاد و اشتغال زنان است، قرآن کریم کسب و کار زنان را کاملاً محترم میداند و میفرماید: « لِلرِّجالِ نَصیبٌ مِمِّا اکتَسَبوا وَ لِنِّساءِ نَصیبً مِمِّا اکتَسَبنَ»؛(نساء/32) "برای مردان از آنچه کسب کردهاند بهرهای است، و برای زنان هم از آنچه کسب کردهاند بهرهای است." اما این پذیرش، به معنای پذیرش بی چون و چرا نیست، و بلکه دارای یکسری حدود و صغوری است. آیت الله خامنهای نیز ضمن موافقت با این دیدگاه، معتقد است ارزش زن لزوماً به شغل او نیست. (خامنهای، 25/9/1371) به همین منظور در اشتغال زنان بایستی یکسری مولفهها را مورد توجه قرار داد که در عین احترام به حقوق زن، به شان و جایگاه زنانۀ او نیز خدشه وارد نشود. با استحسان در بیانات آیت الله خامنهای میتوان به موارد زیر به عنوان ضوابط و مولفههایی در باب اشتغال زنان به اشاره کرد:
1-2. شغل زمینهای برای شکوفایی استعداد
زنان، دارای توانمندیها و ظرفیتهای بالقوهای هستند که میتوانند در پیشرفت و توسعه جامعه نقش مهمی ایفا کنند، معصمومین(ع) نیز به این ظرفیت زنان توجه داشته و مانع حضور آنان در جامعه نشدهاند چنانچه به گواه تاریخ، زنان در بیعت رضوان، هجرت، مبارزه در راه ولایت حضوری موفق داشتهاند.(علاسوند، 1397ش، ص362-363) رهبری شهید نیز احترام به زن را در این میدانند که به او فرصت داده شود تا تا استعدادهای برجسته و عظیمی که خداوند در او به ودیعه نهاده را در سطح خانواده، جامعه و بین الملل و برای تحقق علم و دانش، معرفت، تحقیق و سازندگی به ظهور و بروز برساند (28/ 7/ 1388) لذا اگر زن استعدادی در عرصههای علمی، سیاسی و اجتماعی دارد و نمیگذارند از آن استفاده کنند این ظلم به زن است. (30/7/1376)
2-2. پذیرش حقوق علمی، سیاسی و اجتماعی زنان
قرآن کریم برای پرهیز از پدید آمدن اندیشۀ جنسیتی، موضوع اصلی در بیان ملاکهای انسانشناختی را انسان قرار داده است و معیارهایی چون کشف و شهود، تزکیه روح، قدرت اراده و انتخاب، عمل صالح، آموزشپذیری و قدرت عقلانی برای هر دو فراهم است؛ (علاسوند، 1397ش، ص46 و47) لذا در میدان فعالیت علمی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی نباید زن را اجبار کرد و نباید به سد راه او پرداخت(28/6/1375) البته فعایت علمی بر سایر فعالیتها ترجیح دارد(13/12/1397) چون اگر زن بتواند به کمالات علمی و معنوی که خداوند برای زن و مرد به طور یکسان در نظر گرفته، برسد، تربیت فرزندان بهتر میشود، محیط خانواده باصفاتر میشود و جامعه پیشرفت بیشتری خواهد کرد. (30/ 7/1376)
3-2. اصالت نداشتنِ اشتغال برای زنان
متون دینی دو مولفۀ تربیت (تربیت نسل توحیدی) و مولفۀ سکونت را هدف اصلی ازدواج قرار داده است. (پسندیده، 1398ش، ص56-58) خداوند متعال هم تریع خویش را به گونهای وضع نمود که به این هدف بزرگ آسیب و خللی وارد نشود لذا در آیۀ 233 بقره و 34 نساء تامین مسائل مالی زنان و مادران را بر عهدۀ مردان قرار داده است، این احکام زنان و مادران را آسودهتر میسازد تا وظایف خود را در رابطه با همسر و فرزند بهتر انجام دهند، لذا اگرچه ورود به عرصۀ اجتماع و کسب و کار برای زنان مباح است، ولی در برابر شان مادری الویت ندارد و در صورت تعارض این نقشها، دو نقش همسری و مادری برای زنان الویت دارند.(علاسوند، 1397ش، صص241-243) در همین راستا رهبر شهید اینگونه سخن گفتهاند که مسئله اصلی زن این نیست که شغلی دارد یا نه. مسئله اصلی زنان، مسئلهای اساسی است که متاسفانه در غرب ازبین رفته است مسائلی مانند احساس آرامش، احساس امنیت، احساس بروز استعداد و مورد ستم قرار نگرفتن در جامعه، خانواده، خانه شوهر و پدر و امثال اینها(30/7/1376) لذا اگر ما افتخار بکنیم که این تعداد بانوان مسئول داریم، این غلط است، اما اگر افتخار کنیم که این تعداد خانم روشنفکر، تحصیل کرده، نویسنده، فعال فرهنگی و سیاسی، مجاهدهکار و شهادت طلب داریم،افتخار این موارد خوب است.(21/2/1392)
4-2. عدم نهی شرعی و عدم تعارض با خانواده
اشتغال زنان به خودی خود مباح است و در قرآن کریم تصریح شده زنان مالک مالی هستند که آن را کسب کردهاند. (علاسوند، 1397ش، ص401) لیکن همۀ فعالیتهای اقتصادی، از جمله فعالیتهای اقتصادی زنان دارای یکسری ضوابط کلی است ضوابطی مانند ضرورت طلب مال حلال و دوری از مشاغل غیر مجاز مثل خرید و فروش اشیای حرام و نجس، که سود آن حلال نیست و یا پرهیز از رشوه و حرامخواری(همان، ص383). آیت الله خامنهای با پذیرش اصل «اشتغال زنان» که برآمده از آیۀ 32 سورۀ نساء است، دو شرط را برای اشتغال ضروری میدانند و اینگونه تبیین نمودهاند که اولاً: اسلام مانع مشاغل و مسئولیتهای زنان نیست، مگر در موارد استثنایی( که حرام است)، که برخی نیز مورد اتفاق فقها و برخی نیز مورد اختلاف است(25/9/1371) ثانیاً: ما با اشتغال زنان مخالف نیستیم؛ بنده خودم نه با اشتغالشان و نه با مدیریتشان مخالفتی ندارم؛ البته مادامی که با مسائل اصلی (خانواده) معارضه پیدا نکند که اگر اینگونه شد، آن (خانواده) مقدم است. (14/ 10/ 1390)
5-2. رعایت عفاف و پرهیز از اختلاط
حضور زن در خارج از منزل برای هر کاری از جمله اشتغال مستلزم ارتباط و تعامل با نامحرمان است. در قرآن و روایات نیز بخشی از این ضوابط مانند رعایت ستر و پوشش(نور/31)، پرهیز از خودآرایی و خودنمایی(احزاب/33)، وقا در راه رفتن و سخن گفتن(نور/31؛ احزاب/32) به صورت اختصاصی برای زنان مطرح شده و برخی از ضوابط مانند کنترل نگاه(نور/30-31)، پرهیز از روابط رو در رو(احزاب/53)، پرهیز از خلوت کردن با مرد بیگانه (کلینی، 1367ش، ج5، ص158)، خودداری از لمس کردن (همان، ص166) به طور مشترک برای هر دو جنس مطرح شده است. رهبر شهید ضمن احترام به اشتغال زنان اینطور گفتهاند که اسلام معتقد است مرد و زن باید در همه جا اعم از خیابان، اداره و تجارتخانه یک حد و مرزی داشته باشند. میان زن و مرد مسلمان حجاب و مرزی تعیین شده است.اختلاط و امتزاج مردان با زنان مانند امتزاج مردان باهم و یا زنان با هم نیست، این مسئله باید رعایت شود؛ هم مرد باید رعایت کند و هم زن باید رعایت کند؛ اگر این دقت و حساسیت اسلام نسبت به روابط و نوع اختلاط زنان و مردان رعایت شود همۀ کارهایی که مردان میتوانند در عرصۀ اجتماع انجام دهند زنان هم میتوانند انجام دهند.(20/12/1375)
6-2. ضرورت تناسب شغل با طبیعت زن
خداوند متعال زنان و مردان را به صورت تکوینی متفاوت از یکدیگر آفریده است قرآن کریم در ماجرای تولد حضرت مریم (س) میفرمایند: «لَیسَ الذَّکَرُ کَالاُنثی» (آلعمران/36)؛ "پسر مانند دختر نیست." در آیات دیگر نیز به صراحت به این تفاوتها اشاره شده است. (رک: بقره/222-223-282؛ نساء/34؛ زخرف/86) در متون روایی نیز تفاوتهایی برای زن و مرد مطرح شده از جمله تفاوت در عواطف(کلینی، 1367ش، ج5، ص324)، حیا (صدوق، 1403ق، ج3، ص468)، قوای جسمانی(مجلسی، 1403ق، ج33، ص458) و غیرت(کلینی، 1367ش، ج5، ص504و505). رهبر شهید نیز همسو با این نگاه معتقدند که زن و مرد در همۀ فعالیتهای مربوط به جامعۀ بشری و زندگی، مشترک و همسان هستند.البته برخی از مشاغل هست که باب زنان نیست چون با ترکیب جسمانی آنان هماهنگ نیست و برخی از مشاغل هست که باب مردان نیست چون با وضعیت اخلاقی و جسمی آنان تطبیق نمیکند.(20/12/1375)
7-2. عدالت جنسیتی در احراز مشاغل مدیریتی
وجود تفاوتهای انکارناپذیر میان زن و مرد، تفاوتهای حقوقی آنان را نیز توجیه میکند( علاسوند،1397ش، ص75) این مسئله نباید به برتری مردان بر زنان تفسیر شود چرا که در منطق قرآن تنها دلیل برتری انسانها بر یکدیگر تقوای الهی است(حجرات/13) به همین دلیل زنان و مردان باید به یک اندازه از فرصتهای موجود، که البته متناسب با تکوینشان است بهرهمند شوند، آیت الله خامنهای با همین نگاه، نسبت به نسپردن مسئولیتهای کلیدی به زنان انتقاد داشته و گفتهاند که چرا زنان مسئولیتها و مدیریتهای کلیدی جامعه را ندارند؟ در حالیکه صلاحیتهای خوبی در زنان است و وقتی که میخواهند این موارد را بررسی کنند و کسانی را به عنوان اصلح انتخاب نمایند در کنار مردان، زنان را در این مجموعه ببینند و بدون تعصب، فرد اصلح را انتخاب نمایند.(16/10/1369)
جمعبندی و نتیجهگیری
بررسی دیدگاههای تفسیری و بیانات آیتالله خامنهای (ره) نشان میدهد که نگاه ایشان به اشتغال زنان، نگاهی «تعادلی» و «شرطی» است، نه یکجانبه. در این دیدگاه، اشتغال زنان نه ممنوع است و نه مطلقاً تشویق شده، بلکه تابعی از شرایط و ضوابطی است که سلامت فرد و جامعه را تضمین میکند.
مهمترین دستاورد این پژوهش آن است که اشتغال زنان زمانی مشروع و مطلوب است که:
- از نظر شرعی مانعی نداشته باشد.
- به عنوان یک اولویت، با وظایف اصلی خانوادگی در تضاد نباشد.
- بر اساس استعداد و علاقه واقعی فرد باشد، نه فشارهای بیرونی.
- انگیزه آن صرفاً اقتصادی نباشد، بلکه به دنبال تحقق بخشیدن به ظرفیتهای وجودی زن باشد.
- شأن و کرامت زن در محیط کار حفظ شود.
بنابراین، سیاستگذاریهای مربوط به اشتغال زنان باید بر اساس این مولفهها طراحی شوند تا هم از آسیبهای اجتماعی جلوگیری شود و هم از ظرفیتهای عظیم زنان برای پیشرفت جامعه بهرهبرداری گردد. این رویکرد، مسیری میانه و متعادل را پیشنهاد میدهد که هم به حقوق زنان احترام میگذارد و هم به ارزشهای بنیادین خانواده و دین پایبند است.
