نوع مقاله : ویژه نامه جنگ رمضان و مقاومت
تحلیل نقش هنرهمسرداری زن در اندیشۀ رهبر شهید
چکیده
همسرداری هنری عرفانی، عاطفی و مدیریتی است که بقای جامعه و سلامت نسل آینده را تضمین میکند. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی به بررسی جایگاه زن و راهکارهای همسرداری موفق از منظر رهبری شهید انقلاب پرداخته است. یافتهها نشان میدهد نگاه ایشان به زن و همسری، ریشه در جهانبینی توحیدی دارد؛ در این دیدگاه، همسری بهمثابه «امامت مشترک» و «بستر تربیت» تعریف شده و در مقابل الگوی غربی مبتنی بر بهرهکشی، الگویاسلامی مبتنی برکرامت، معنویت و مسئولیتپذیری مشترک معرفی میگردد. زن با نقش «مدیریت محوری» و «آرامشبخشی» در خانواده، از طریق صبر، عفت و همدلی، به تأمین نیازهای عاطفی و ایجاد فضای امن خانوادگی کمک میکند بر اساس یافتههای پژوهش، الگوی همسرداری اسلامی مورد نظر رهبری شهید، الگویی معنوی، مسئولیتمحور و مکمل است که در آن زن نه بهعنوان ابزار، بلکه بهعنوان شریک زندگی و تربیتگر نسل آینده جایگاه والایی دارد واین هنر زنانه باعث انسجام خانواده وهمسر داری نیکو وشایسته می گردد.
واژگان کلیدی: نقش همسری، مقام معظم رهبری، زن و خانواده، کرامت انسانی، الگوی اسلامی.
مقدمه
خانواده، نخستین کانون اجتماعی و مهمترین نهاد تربیتی است که همواره مورد توجه اندیشمندان حوزههای مختلف بوده است. در دوران معاصر، گسترش مدرنیته و نفوذ فرهنگ مادیگرایی، بنیانهای خانواده را با تهدیداتی جدی همچون افزایش طلاق، سردی روابط عاطفی و فرسودگی پیوند زناشویی مواجه ساخته است. در این میان، جایگاه زن و نقش او در مدیریت کانون خانواده از حساسترین مباحث به شمار میرود.
مقام معظم رهبری (ره) به عنوان یکی از برجستهترین مفسران اندیشه شیعی، همواره بر تبیین جایگاه واقعی زن و ابعاد هنر همسرداری تأکید داشتهاند. ایشان با اتکا به قرآن کریم و سیره اهل بیت (ع)، تصویری اصیل و متعادل از نقش زن ارائه میدهند که هم با کرامت انسانی سازگار است و هم راهکاری نجاتبخش برای عبور از بحرانهای خانوادگی عصر حاضر محسوب میشود.«زن حافظ خانواده است، زن مسلمان رکن اساسی و محور اصلی عواطف خانوادگی است، بالاترین حق را در مقیاس خانواده دارا است و همچنین سهم بیشتری نیز در ایجاد نسل داشته و همه اینها نشان از جایگاه رفیع زن در خانه و اجتماع دارد.»( خامنهای، 1400، کد19469)
امروزه جوامع اسلامی با دو رویکرد افراطی درباره زن مواجهند: رویکرد غربی که زن را به کالایی مصرفی تقلیل میدهد و او را از هویت اصیل «همسری» و «مادری» جدا میسازد، و رویکرد تحجرآمیز که با برداشتهای نادرست از دین، زن را به حاشیه میراند. در این فضا، تبیین دیدگاه میانه و مبتنی بر تعالیم اسلام که در بیانات مقام معظم رهبری تجلی یافته، ضرورتی انکارناپذیر است. از نگاه ایشان، هنر همسرداری صرفاً مجموعهای از وظایف خشک نیست، بلکه مهارتی جامع است که بقای جامعه و سلامت نسل آینده را تضمین میکند.
استخراج «هنر همسرداری» از گنجینه بیانات رهبری که هم بر فقه و هم بر عرفان اسلامی تکیه دارد، میتواند الگویی بومی و هماهنگ با فرهنگ دینی جامعه ایران ارائه دهد. این مقاله با این فرض پیش میرود که بیانات ایشان نه تنها توصیههایی اخلاقی، بلکه سازهای نظری منسجم درباره خانواده ارائه میدهد که قابلیت تبدیل به برنامههای آموزشی و مداخلات اجتماعی را دارد.
پژوهش حاضر با هدف پاسخ به این پرسش اساسی تدوین شده است: «در اندیشه مقام معظم رهبری، هنر همسرداری چه نقشی دارد؟»
بررسی پیشینه تحقیق نشان میدهد اگرچه منابع متعددی به جایگاه زن پرداختهاند؛ مانند کتاب «سیستم حقوق زن در اسلام» اثر شهید مطهری و «زن در آینه جلال و جمال» اثر آیتالله جوادی آملی، و همچنین آثاری از مقام معظم رهبری مانند «صیانت از حریم خانواده» (۱۳۷۹) و مجموعه «نقش و رسالت زن» (۱۳۹۳) منتشر شدهاند، اما کمتر پژوهشی بهطور تخصصی و نظاممند به «هنر همسرداری» به عنوان مقولهای کاربردی و تربیتی با تمرکز بر بیانات ایشان پرداخته است. وجه تمایز این مقاله، تمرکز بر نگاه کارکردی و مهارتی، تفسیری-عرفانی، نقد الگوهای متعارض و در نهایت، استخراج راهکارهای عملی از بیانات رهبری برای زندگی مشترک امروزی است.
در بیانات مقام معظم رهبری، واژه «هنر» در ترکیب «هنر همسرداری» تصادفی به کار نرفته است. این تعبیر حاوی مفاهیم عمیقی است که واکاوی آن، درک ما را از این نقش ارتقا میبخشد. هنر به مثابه خلاقیت و ابتکار؛ هنر به مثابه ظرافت و لطافت؛ هنر به مثابه تعادل و میانهروی هنر به مثابه صبر و استمرار؛ و...است. این هنرها، با زور و امرونهی محقق نمیشود، بلکه با «لطافت» زنانه و «ظریفکاری» عاطفی به ثمر مینشیند. همانطور که یک هنرمند با ظرافت اثرش را میپروراند، زن نیز با کلام نرم، نگاه محبتآمیز و رفتار ملاطفتآمیز میتواند کانون خانواده را گرم نگاه دارد. رهبری در توصیف نقش زن، بارها بر این «ملاطفت» وتأثیرگذاری نرم» تأکید کردهاند. رهبرشهید انقلاب، صراحتاً بر برابری زن و مرد در «کرامت ذاتی» و «قابلیت تکامل» تأکید دارند. به فرموده ایشان: «زن، انسان است، انسانی که دارای کرامت انسانی است... این کرامت، یک مسئولیت را برای زن و مرد به دنبال میآورد که وظیفه داریم در قبال هم، رفتاری انسانی و اخلاقی داشته باشیم.» (خامنهای، ۱۳۹۹، ص ۲۲۱ . این اصل، شالوده رابطهای مبتنی بر احترام متقابل را میریزد.
هنرمند واقعی کسی است که میان عناصر مختلف اثرش تعادل برقرار کند. از نگاه ایشان، زن هنرمند در زندگی، کسی است که بتواند میان وظایف متعدد خود (همسری، مادری، فعالیت اجتماعی، عبادت شخصی) «تعادل» برقرار کند و اجازه ندهد یک بُعد، ابعاد دیگر را تحتالشعاع قرار دهد. این همان «میانهروی اسلامی» است که در مقابل افراط و تفریط قرار میگیرد. خلق یک اثر هنری بزرگ، نیازمند صبر و پشتکار است. هنر همسرداری نیز بدون «صبر» بر مشکلات، «استمرار» در محبت و «پایداری» در وفاداری، به کمال نمیرسد.
1.1.ایجاد آرامش و سکینه
در اندیشه رهبری شهید؛ نقش همسر، به ویژه زن، در ایجاد آرامش و سکینه در خانواده، جایگاهی محوری دارد. ایشان با استناد به آیه شریفه «لِتَسْکُنُوا إِلَیْها» (روم/21)، مهمترین کارکرد زن را درخانواده رسیدن به آرامش عمیق روحی و روانی میدانند. زن، با بهرهگیری از هنر زنانه خود، خانه را به پناهگاهی سرشار از مهر و امنیت برای مرد تبدیل میکند تا پس از مشغلههای روزانه، در آن بیاساید. این آرامش، امری دوطرفه است و مرد نیز وظیفه دارد تا بسترهای این امنیت عاطفی را فراهم آورد.(خامنهای، ۱۳۹۹، ص ۳۴۵)
سید قطب نیز در تفسیر خود، به نقش زن در استقرار آرامش اشاره کرده و بیان میدارد که؛«انس روح و درون، در گرو پیوند میان زن و مرد است که به حصول آرامش عصبی، فکری و روحی منجر میشود.(سید قطب، ۱۴۱۲، ج ۵، ص ۲۷) زن، به عنوان مظهر خلاقیت الهی و عنصری اساسی در خانواده، با ایجاد آرامش در محیط خانه، بنیان خانواده را مستحکمتر ساخته و فرزندانی مستقل، با نشاط و متعادل از نظر رشد تحصیلی، اخلاقی، معنوی و عاطفی، تحویل جامعه میدهد. بنابراین، زن مایهی آرامش و سعادت است و هر دو زوج، برای رسیدن به «سکون» و آرامش، به یکدیگر در محیط خانواده نیازمندند (خامنهای، ۱۳۷۶/۰۷/۳۰).
2.1. تعالی معنوی خانواده
زن در جامعه کنونی، نقشی کلیدی در پیشرفت خانواده ایفا میکند. اولین گام برای این پیشرفت، توانمندسازی و حل مسائل حوزه زنان توسط خود آنان است؛ زیرا قدرت تفکر، دقت و ظرافت زنانه، ظرفیتی عظیم برای پیشرفت محسوب میشود. جایگاه اجتماعی زنان، مستقیماً بر میزان پیشرفت جامعه تأثیر میگذارد؛ چرا که زن با مدیریت قوی در خانواده، ساختار جامعه را بنا نهاده و مدیران توانمند را به آن هدیه میدهد.
زمان صدر اسلام، حضرت خدیجه(س) و دخترش حضرت زهرا (س) و نیز حضرت زینب کبری (س) نقشی اساسی و بنیادی در تقویت اسلام و عمل به دستورات دینی و کمک به جامعه بشری در رشد و تعالی انسانی داشتند.(خامنهای، 1400، کد 19469) همواره زنان نقش عظیمی در تربیت نیروی انسانی و سعادت بشری ایفا کردند.در این راستا، تفاوتهای زن و مرد از دیدگاه اسلام، نه در مرتبه وجودی، بلکه در «نوع» و «کارکرد» ناشی از حکمت الهی است که نقشهای مکمل را در خانواده و جامعه رقم میزند و به معنای برتری یک جنس نیست، بلکه مایه تکامل و تعاون است.(خامنهای، ۱۴۰۲، ص ۳۶۶).
رهبر انقلاب اسلامی، رسیدن زنان به جایگاه آرمانی و مطلوب را غایت مطلوب میدانند.(خامنهای، ۱۳۷۶/۰۷/۳۰) هنر همسرداری، نقشی استراتژیک در اقتدار و پیشرفت ملی ایفا میکند. مدیریت خانه و تربیت فرزندان توسط زن، پشتوانهای است که به مردان اجازه میدهد با آسودگی خاطر در عرصههای علمی، اقتصادی و اجتماعی نقشآفرینی کنند. امروزه با توسعه، زنان جایگاه والاتری یافتهاند.(حصاری، ۱۳۸۵، ص ۷۲) اسلام، زن را محدود به خانه نکرده و او میتواند همزمان با ایفای نقشهای خانوادگی، در عرصههای علمی، اجتماعی و اقتصادی حضوری فعال و مؤثر داشته باشد و به رشد و تعالی دست یابد. (خامنهای، بیانات در دیدار با جامعه زنان، ۱۴۰۱).
خانواده بنیادیترین نهادی که فرد در آن رشد و پرورش مییابد و به آرامش میرسد واین امر زمینه ساز شکوفایی شخصیت و تکامل و پرورش مهارتهای اجتماعی کودکان توسط هنر مادرانه و سبب رشد جسمانی، اخلاقی، اجتماعی، عقلانی و عاطفی آنهاست. همسرداری در فرهنگ اسلامی بهعنوان هنری چندبعدی شناخته میشود که هم بُعد تربیتی و هم بُعد معنوی خانواده را تحت تأثیر قرار میدهد. زیرا خانواده سالم، زیربنای سلامت فرد و جامعه به شمار میرود.(خامنهای، 1401،ص187)ا روایات نیز بر این حقیقت تأکید دارند که مادر نیکسرشت، نقش مستقیم در پرورش معنوی، اخلاقی و حتی ویژگیهای شخصیتی و نسلی فرزند ایفا میکند. زن با صبر، همدلی، عاطفه و مدیریت عاطفی خود، نه تنها محیطی امن برای رشد کودک فراهم میسازد، بلکه زمینهساز تداوم نسل مؤمن و شایسته میشود.(خامنه ای،1401،ص187)
ارتباط زن با همسر و خانواده بخشی از «منطقه بندگی» زن محسوب میشود؛ جایی که صبر، گذشت، مهربانی و حفظ آرامش، جلوهای از قرب الهی واقعی را شکل میدهد. در این نگاه، محبت و وفاداری در زندگی مشترک، روح ازدواج و عامل تقویت صمیمیت، اعتماد و آرامش است. روایات نیز تأکید میکنند که بهترین جلوه بندگی، در رفتار نیک با همسر و فرزندان ظهور مییابد .(مجلسی، 1403، ج ۱۰۳؛ کنزالعمال، حدیث ۴۵۴۳۲؛ نهج البلاغه، حکمت ۳۱۲) در مجموع، همسرداری زن نهتنها اساس تربیت نسل صالح را شکل میدهد، بلکه یکی از مهمترین مسیرهای او برای رشد معنوی، تقرب الهی و ایجاد خانوادهای پویا و سالم است.
3.1. همدلی و یاریگری:
همدل یعنی؛ داشتن احساسهای قلبی مشابه وهمدلی در خانواده؛ درک احساسهای قلبی است بهشکلی که عواطف و احساسهای درونی افراد درک شود همدلی یک عمل لازم حمایتی برای افراد حساب میشود وبه زوجین کمک میکند تا مراحل بحرانی زندگی رو بهخوبی بگذرانند.. همدلی به معنای هم عقیده بودن نیست. بلکه منظور درک احساسات است که زنان بخاطر مهربالای درونی هنر بیشتری در این احساسات دارند.
کاهش تنش در خانواده که بر سلامت روان و رشد کودکان تأثیر مثبت دارد، میتواند جزو نقشهای مهم زنان باشد. گاهی زنان با درایت و سیاست و با درک همسر میتوانند از بسیاری تنشها جلوگیری کنند، چون زن بهعنوان همسر و مادر باید نقش حمایتکننده و درککننده ایفا کند و نیازهای عاطفی همسر و فرزندان را بشناسد.
رهبر شهید انقلاب، با استناد به الگوهایی مانند حضرت خدیجه(س)، همسرداری را همراه با همدلی، فداکاری و پشتیبانی در سختیها میدانند. ازدواج همچون کشتیای است که برای عبور از طوفانهای زندگی به «عشق، همدلی و درک متقابل» نیازمند است. (خامنهای، ۱۴۰۰، ص ۹۸) این یاری، تنها مادی نیست، بلکه حمایت عاطفی و معنوی زن، توان مرد را برای انجام مسئولیتهای اجتماعی مضاعف میکند. گذشت وهمدلی زن در برقراری رابطه صمیمانه در حفظ ارزش والای او در میان دیگر اعضای خانواده بسیار موثر بوده و باعث تحکیم کانون خانواده میشود.
رهبر شهید فرمودند:« زن حافظ خانواده است، زن مسلمان رکن اساسی و محور اصلی عواطف خانوادگی است، بالاترین حق را در مقیاس خانواده دارا است و همچنین سهم بیشتری نیز در ایجاد نسل داشته و همه اینها نشان از جایگاه رفیع زن در خانه و اجتماع دارد.»( .khamenei.ir/print-content?id=18434 )
با بررسی در بیانات مقام معظم رهبری نشان میدهد که هنر همسرداری در اندیشه ایشان، مفهومی عمیق، چندبعدی و راهبردی است. این هنر، از یک سو ریشه در مبانی توحیدی و کرامت ذاتی زن و مرد دارد و از سوی دیگر، در قالب نقشهای عاطفی (آرامشبخشی)، تربیتی (پرورش نسل)، معنوی (بستر قرب الهی) و اجتماعی (پشتیبانی از پیشرفت جامعه) تجلی مییابد.
تحلیل حاضر نشان داد که این هنر، دارای لایههای بینشی، گرایشی و کنشی به هم پیوسته است و موفقیت آن در گرو توجه همزمان به این سه لایه است. زن در این الگو، با حفظ عفت و کرامت خویش، مدیر و معمار اصلی کانون خانواده است.
در بیانات رهبری چراغ راهی عملی برای زوجینی است که در پی بنیاننهادن زندگیای سرشار از معنویت، محبت و آرامش در سایه تعالیم اسلام هستند. تبدیل این رهنمودهای نظری به برنامههای عملی در حوزههای آموزش، مشاوره، فرهنگسازی و قانونگذاری، نیازمند عزمی جهادی از سوی تمام نهادهای متولی است تا خانواده ایرانی بتواند در برابر طوفانهای دنیای مدرن، همچون دژی استوار پابرجا بماند و به رسالت الهی خود عمل کند.
