نظریات تفسیری رهبر شهید پبرامون نقش اقتصادی زن در خانواده و جامعه

چکیده

نقش اقتصادی زن در خانواده و جامعه از مهم­ترین محورهای پژوهش در حوزه­های علوم اجتماعی و اقتصادی به شمار می­رود. زنان با ایفای نقش­های چندگانه­ی خود در مدیریت مالی خانواده، نقش حیاتی خانه­داری در ارتقاء سطح رفاه خانوار، مشارکت در بازار کار و فعالیت­های تولیدی، تاثیر مستقیمی بر توسعه­ی اقتصادی و اجتماعی می­گذارند. یافته­های این تحقیق نشان می­دهد که نظریه­های رهبر شهید در راستای دیدگاه اسلام، ضمن تاکید بر جایگاه ارزشمند زن در خانواده و اهمیت شغل خانه­داری به عنوان پایه­ای برای تامین رفاه و سلامت روانی اعضاء، مانعی برای فعالیت اقتصادی مشروع و مسئولانه­ی زنان در جامعه نیست. در واقع مسئولیت­های خانوادگی و در چارچوب ارزش­های فرهنگی و دینی، می­تواند به استحکام بیشتر خانواده و پیشرفت جامعه کمک شایانی نماید.

کلیدواژه­ها: رهبر شهید، اقتصاد، زن، خانواده، جامعه.

1. مقدمه

‌بحث پیرامون نقش اقتصادی زن در خانواده و جامعه، از مسائل محوری دنیای امروز است. این موضوع به جایگاه زن در استحکام خانواده و حضور مولد او در اجتماع می‌پردازد. دیدگاه‌های حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (رهبر شهید)، با تکیه بر مبانی قرآنی، چارچوبی جامع و متوازن برای تبیین این نقش ارائه می‌دهند که از نگاه‌های افراطی و تفریطی فاصله دارد.

تبیین صحیح نقش اقتصادی زن به رفع ابهامات جامعه، راهنمایی سیاست‌گذاری‌ها و تقویت بنیان خانواده کمک می‌کند. دیدگاه‌های رهبر انقلاب، مبنایی برای درک آموزه‌های دینی در مسائل اقتصادی و اجتماعی روز است و الگوی متعادل، ضمن تقویت خانواده، از ظرفیت‌های اقتصادی زنان نیز بهره می‌برد. این پژوهش در پی ارائه‌ی تفسیری روشن از نظریات ایشان برای تحقق عدالت اقتصادی و اجتماعی، متناسب با ارزش‌های اسلامی است.

این مقاله بر آن است تا با رویکردی تحلیلی و تفسیری بر پایه­ی نظریات رهبر شهید، ابعاد مختلف اقتصادی نقش زنان در خانواده و جامعه را روشن سازد، و اهمیت هر دو جنبه­ی فعالیت اقتصادی زنان (چه در بیرون و چه در درون خانواده) را مورد تأکید قراردهد. 

1-1. پیشینه

- مستندات قرآنی و روایی نقش زنان در ابعاد فرهنگی و اقتصادی در ترویچ سبک زندگی جهادی بر مبنای بیانیه گام دوم انقلاب مقاله­ای است از زهرا محمدی.

2. زن در خانواده

1-2. نقش اقتصادی زن در خانواده

کار خانگی زنان، که اغلب در آمار رسمی اقتصادی نادیده گرفته­می‌شود، دارای ارزش اقتصادی قابل توجهی است. این فعالیت‌ها شامل مراقبت از کودکان و سالمندان، آماده‌سازی غذا، نظافت منزل، و سایر وظایف مرتبط با نگهداری از خانواده و خانه است. اگر قرار بود این خدمات در بازار ارائه شوند، هزینه‌های هنگفتی را به خانوارها و در نهایت به اقتصاد تحمیل می‌کردند. بنابراین، ارزش اقتصادی کار خانگی زنان را می‌توان به عنوان یک «درآمد غیرنقدی» یا «خدمات رایگان» تلقی کرد که به طور مستقیم به رفاه خانواده کمک کرده و امکان مشارکت اعضای دیگر خانواده (به ویژه مردان) در بازار کار را فراهم می‌سازد.

خانواده به عنوان کانون اصلی زندگی، نیازمند مدیریت صحیح اقتصادی است و زن نقش کلیدی در این مدیریت ایفا می­کند. این نقش صرفاً به معنای مشارکت در تأمین معاش نیست، بلکه شامل تدبیر، برنامه ریزی و مدیریت بهینه منابع و مصارف خانواده می­شود. زن با نگاه خاص خود به اقتصاد خانه، می­تواند از اسراف جلوگیری کرده، نیازهای خانواده را به بهترین نحو تأمین کند و با مدیریت صحیح موجبات آرامش و استحکام خانواده را فراهم آورد. این وظیفه، جایگاه زن را به عنوان مدیر و مدبّر اصلی اقتصاد خانواده تثبیت می­نماید.(خامنه­ای، 1392ش، ص96-79) "نقش زن به عنوان عضوی از خانواده به نظر من از همه‌ی نقش­هائی که زن می­تواند ایفاء کند، این اهمیتش بیشتر است. بحث سر این نیست که زن آیا می­تواند مسئولیتی در بیرون از منزل داشته باشد یا نه - البته که می­تواند، شکی در این نیست؛ نگاه اسلامی مطلقاً این را نفی نمی­کند - بحث در این است که آیا زن حق دارد به خاطر همه‌ی چیزهای مطلوب و جالب و شیرینی که در بیرون از محیط خانواده برای او ممکن است تصور شود، نقش خود را در خانواده از بین ببرد؟ نقش مادری را، نقش همسری را؟ حق دارد یا نه؟ ما روی این نقش تکیه می­کنیم. من می­گویم مهم­ترین نقشی که یک زن در هر سطحی از علم و سواد و معلومات و تحقیق و معنویت می­تواند ایفاء کند، آن نقشی است که به عنوان یک مادر و به عنوان یک همسر می­تواند ایفاء کند؛ این از همه‌ی کارهای دیگر او مهم­تر است؛ این، آن کاری است که غیر از زن، کس دیگری نمی­تواند آن را انجام دهد. گیرم این زن مسئولیت مهم دیگری هم داشته باشد - داشته باشد - اما این مسئولیت را باید مسئولیت اول و مسئولیت اصلی خودش بداند. بقای نوع بشر و رشد و بالندگی استعدادهای درونی انسان به این وابسته است؛ حفظ سلامت روحی جامعه به این وابسته است؛ سَکن و آرامش و طمأنینه در مقابل بی­قراری‌ها و بی‌تابی‌ها و تلاطم‌ها به این وابسته است."(13/۰۴/۱386)

رهبر شهید خانه­داری را شغلی حساس و آینده ساز معرفی کرده، می­فرماید: "یکی از مهمترین وظائف زن، خانه‌داری است. همه می­دانند؛ بنده عقیده ندارم به این که زن­ها نباید در مشاغل اجتماعی و  کار کنند؛ نه، اشکالی ندارد؛ اما اگر چنانچه این به معنای این باشد که ما به خانه‌داری به چشم حقارت نگاه کنیم، این می­شود گناه. خانه‌داری یک شغل است؛ شغل­بزرگ، شغل­مهم، شغل­حساس، شغل آینده‌ساز."(بیانات­رهبری، ۱1/۰۲/۱392)

وظایف داخل خانه‌ی زنان، نه اهمیّتش کمتر از وظایف بیرونی است و نه اینکه زحمتش کمتر است. شاید زحمتش بیشتر هم باشد. او هم برای اینکه این محیط را اداره کند، به تلاش و کوشش احتیاج دارد. چون مدیر داخل خانه زنان هستند. خیلی کار ظریفی است. فقط هم ظرافتِ زنانه از عهده‌ی انجام این کار بر­می‌آید. هیچ مردی امکان ندارد بتواند این ظرافتها را رعایت کند.(06/06/1381)

2-2. نقش مادری زن در خانواده

[زن مسلمان باید] "در دامن پرمهر و پرعُطوفت و با سخنان پرنکته و مهرآمیزش، فرزندان سالمی را از لحاظ روانی تربیت‌کند؛ انسان­های بی‌عُقده، انسان­های خوش‌روحیه، انسان­های سالم از لحاظ روحی و اعصاب، در دامان او پرورش پیدا کنند و مردان و زنان و شخصیت­های جامعه را به‌وجود آورد. مادر از هر سازنده‌ای، سازنده‌تر و باارزش­تر است. بزرگ­ترین دانشمندان، ممکن است مثلاً یک ابزار بسیار پیچیده الکترونیکی را به وجود آورند، موشک­های قارّه‌پیما بسازند، وسایل تسخیر فضا را اختراع کنند؛ اما هیچ یک از اینها اهمیت آن را ندارد که کسی یک انسان والا به‌وجود آورد. و او، مادر است."(بیانات رهبری 25/۰۹/1371)

علّت این‌که اسلام این قدر به نقش زن در داخل خانواده اهمیت می­دهد، همین است که زن اگر به خانواده پایبند شد، علاقه نشان داد، به تربیت فرزند اهمیت داد، به بچه‌های خود رسید، آن­ها را شیر داد، آن­ها را در آغوش خود بزرگ کرد، برای آن­ها آذوقه‌های فرهنگی - قصص، احکام، حکایت­های قرآنی، ماجراهای آموزنده- فراهم کرد و در هر فرصتی به فرزندان خود مثل غذای جسمانی چشانید، نسل­ها در آن جامعه، بالنده و رشید خواهند شد. این، هنر زن است و منافاتی هم با درس خواندن و درس گفتن و کار کردن و ورود در سیاست و امثال اینها ندارد.(20/۱۲/1375)

شما اگر بچه‌ی خودتان را در خانه تربیت نکردید، یا اگر بچه نیاوردید، یا اگر تارهای فوق‌العاده ظریف عواطف او را - که از نخ­های ابریشم ظریف‌تر است - با سرانگشتان خودتان باز نکردید تا دچار عقده‌ی [عاطفی] نشود، هیچ کس دیگر نمی­تواند این کار را بکند؛ نه پدرش، و نه به طریق اولی دیگران؛ فقط کار مادر است. این کارها، کار مادر است؛ اما آن شغلی که شما بیرون دارید، اگر شما نکردید، ده نفر دیگر آنجا ایستاده‌اند و آن کار را انجام خواهند داد. بنابراین اولویت با این کاری است که بدیل ندارد؛ تعیّن با این است. (14/۱۰/1390)

3. زن و جامعه

1-3. نقش اقتصادی زن در جامعه

مشارکت اقتصادی زنان، نیروی محرکه‌ای قدرتمند برای رشد و شکوفایی اقتصاد یک جامعه محسوب می‌شود. افزایش حضور زنان در بازار کار، منجر به تنوع‌بخشی به نیروی کار، افزایش تولید ناخالص داخلی، و ارتقای سطح درآمد سرانه خانوارها می‌گردد. این مشارکت، فراتر از منافع فردی، به چرخه­ی اقتصادی کشور با تزریق سرمایه انسانی و ایده‌های نو، رونق می‌بخشد.

3-1-1. حق امنیت برای تحقق فرصت­ها

در اسلام زن در برابر شوهر، دارای استقلال اقتصادی است؛ «للرجال نصیب مما اکتسبوا و للنساء نصیب مما اکتسبن»(نساء/32) رهبر شهید نیز بر این نظر است که شغل برای زنان ممنوعیت ندارد مگر در موارد استثنایی و مساله اصلی زن احساس آرامش و امنیت است آنجا که می­فرماید: "مسأله‌ی شغل هم مسأله‌ی دیگری است؛ البته مسأله‌ی درجه‌ی اوّلی نیست. اگرچه اسلام مانع مشاغل و مسئولیتهای زنان نیست مگر در موارد استثنایی، که بعضی مورد اتّفاق بین فقهاست، بعضی هم مختلفٌ‌فیه است، و در این زمینه‌ها هم البته باید کار شود لیکن مسأله‌ی اصلی زن این نیست که آیا شغلی دارد یا ندارد. مسأله‌ی اصلی زن، آن مسأله‌ی اساسی است که امروز در غرب متأسفانه از بین رفته است، و آن همان احساس آرامش و احساس امنیت و احساس امکان بروز استعداد و مورد ستم قرار نگرفتن در جامعه و در خانواده و در خانه‌ی شوهر و در خانه‌ی پدر و امثال این‌هاست. کسانی که در خصوص مسأله‌ی زن تلاش می‌کنند، باید در این زمینه‌ها تلاش کنند."(در اجتماع بانوان استان تهران:30/۰۷/1376)

در اسلام آنچه که مطرح است، عدالت است: «إنَّ اللهَ یَأمُرُ بِالعَدل و الاحسان»(نحل/90) و عدالت "عبارت است از تعادل؛ یعنى رعایت عدالت محض میان افراد بشر، از جمله میان جنس زن و جنس مرد."(بیانات­رهبری، 30/07/1376) در محیط بیرون، اگر زن محیط امن و توأم با امنیتی برای درس خواندن، برای کار کردن، ‌برای احیاناً کسب درآمد و برای استراحت نداشته باشد، این ظلم و ستمکاری است. هر کس که موجب این ظلم شود، باید قانون و ‌جامعه اسلامی با او مقابله کند‌.‌‌ چنانچه نگذارند زن به تحصیلات صحیح و به علم و معرفت دست پیدا کند، این ظلم است. اگر ‌شرایط طوری باشد که زن فرصت پیدا نکند به خاطر زیادی کار و فشار کارهای گوناگون، به اخلاق خود، به دین خود و به معرفت ‌خود برسد، این ظلم است. اگر زن امکان پیدا نکند که از مایملک خود به طور مستقل و با اراده خود استفاده کند، این ظلم است.(همان)

3-1-2. آزادی صحیح زن و تساوی انسانی در ارزش و پاداش

در قرآن کریم آمده است: «إنّی لَاأُضیعُ عَمَلَ مِنکُم مِن ذَکَرٍ أو أنثی»(آل­عمران/195) این آیه نشان می­دهد ارزش­گذاری قرآن بر اساس انسانیت و عمل است نه جنسیت. رهبر شهید در بیانات خود می­فرمایند: " ما وقتی به نام زن سخن میگوییم و به دفاع از زن می­پردازیم، چه شعارهایی را مطرح می­سازیم، چه چیزی را مطالبه می­کنیم و ‌برای چه چیزی تلاش می­نماییم؟ این هم خیلی مهمّ است‌.‌‌..آنچه در غرب با عنوان شعار وجود دارد، در درجه اوّل آزادی زن ‌است‌. ‌آزادی، معنای وسیعی را شامل میشود؛ هم شامل آزادی از اسارت است، هم شامل آزادی از اخلاق است - چون اخلاق هم ‌یک قید و بند است - هم آزادی از نفوذ مبنی بر سوء استفاده کارفرمایی است که زن را با مزد کمتری به کارگاه میکشد و هم ‌شامل آزادی از قوانینی است که زن را در مقابل شوهر، متعهّد میکند‌. ‌آزادی، به همه این معانی می­تواند باشد. متأسفانه در دنیای غرب، بیشتر متفاهم از این آزادی، آزادی به معنای نادرست و مضرّ ‌آن است - یعنی آزادی از قید و بندهای خانوادگی، آزادی از نفوذ مطلق مرد، آزادی از حتّی قید ازدواج و تشکیل خانواده و ‌پرورش فرزندان در آن‌جایی که هدف شهوانی زودگذری در مقابل قرار گیرد - نه آزادی به معنای صحیح آن. لذا شما میبینید ‌جزو حرفهایی که در دنیای غرب زده می­شود، مسأله آزادی سقط جنین است، که این نکته بسیار مهمّی است و با این که ‌ظاهر ساده و کوچکی دارد، اما باطن بسیار خطرناک و سهمگینی در این سخن مضمر و مندرج است. این، وسیله و شعار و ‌مطالبه‌ای است که در غرب غالباً مطرح می­شود؛ لذا می­گویند نهضت آزادی زنان. در نظام صحیح، در یک مطالبه و مبارزه ‌صحیح، هدف نمی­تواند این معنای وسیعی باشد که یک بخش آن قطعاً مضرّ است؛ اگر چه ممکن است بخش­های مفیدی هم ‌در آن باشد. باید به دنبال شعارهایی بهتر، مناسـب­تر، صحیح­تر و گره­گشاتر گشت."(در اجتماع بانوان استان تهران: 30/07/1376)

4. جمع­بندی و نتیجه­گیری

براساس مجموعه بیانات، نوشته­ها و تفسیرهای رهبر شهید درباره­ی نقش اقتصادی زن، می­توان به جمع بندی رسید که دیدگاه ایشان بر نوعی توازن میان مشارکت اقتصادی زن و حفظ جایگاه بنیادین او در خانواده استوار است. در این چارچوب، زن از نظر ایشان دارای حق کامل برای فعالیت اقتصادی مشروع، کسب درآمد و حضور در عرصه­های تولید، آموزش و کارآفرینی است؛ اما این حضور باید با رعایت کرامت انسانی زن و توجه به نقش های هویتی او در خانواده همراه باشد. محوریت خانواده، اهمیت مادری و نقش تربیتی زن به عنوان یکی از سرمایه­های اصلی جامعه، در نگاه ایشان جایگاهی بنیادین دارد و فعالیت اقتصادی نباید این نقش­ها را تحت الشعاع قرار دهد. همچنین ایشان بر پرهیز از کالایی سازی زن و تبدیل او به ابزار اقتصادی تاکید می کنند و بر شأن انسانی و اخلاقی زن در محیط­های اجتماعی و اقتصادی توجه دارند.

برپایه­ی این مبانی، نظریات تفسیری ایشان نه نفی کننده اشتغال زنان است و نه مروج محدودیت عام؛ بلکه الگویی میتنی بر مشارکت فعال و مسئولانه ارائه می­کند که در آن، زن هم می­تواند در توسعه اقتصادی جامعه نقش آفرینی کند و هم در بنیان خانواده عاملی برای رشد اخلاقی، تربیتی و پایداری اجتماعی باشد.

بنابراین دیدگاه ایشان بر این اصل استوار است که اقتصاد خانواده و اقتصاد جامعه دو ساحتی مکمل­اند و زن می­تواند نقش موثر و سازنده­ای در هر دو عرصه ایفاکند مشروط بر آن که این نقش­آفرینی با حفظ کرامت، ارزش­های اخلاقی و جایگاه محوری خانواده همراه باشد.