مشروعیت تصدی مناصب سیاسی – اجتماعی زنان با تاکید بر اندیشه های قرآنی-تفسیری حضرت امام شهید خامنه ای(قدس سره)

چکیده:

هدف از این پژوهش آن است که مشروعیت تصدی مناصب سیاسی – اجتماعی توسط زنان را با تاکید بر اندیشه های قرآنی-تفسیری حضرت امام شهید خامنه ای(قدس سره) مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قراردهد. این پژوهش با ابزار مطالعات کتابخانه ای و به شیوه توصیفی تحلیلی انجام شده است که با مراجعه به قرآن کریم، تفاسیر معتبر و دیدگاه های حضرت امام شهید خامنه ای(قدس سره)اطلاعات لازم به دست آمده و مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. بنابراین پرسش اصلی پژوهش حاضر این است که«تصدی مناصب سیاسی – اجتماعی زنان از منظر اندیشه های قرآنی-تفسیری حضرت امام شهید خامنه ای(قدس سره) چه جایگاهی دارد؟». فرضیه پژوهش آن است که حضرت آیت‌الله شهید امام خامنه ای با استناد به آیه «وَ لَهُنَّ مِثلُ الَّذی عَلَیهِنّ»(بقره:228) معتقدند زن میتواند در فعّالیّت اجتماعی، در فعّالیّت سیاسی، در بیشتر مناصب حکومتی حضور فعال داشته باشد. از جمله مهمترین نتایج این پژوهش آن است که مقصود از «رجال» و «نساء» در آیه ی 34 سوره نساء، جنس زنان و مردان نیست، بلکه مقصود «همسران» و آن هم فقط در محدوده «اداره خانه» است. همچنین مجموعه بیانات حضرت امام شهید خامنه ای(قدس سره) مستند به آیات قرآن کریم و روایات موید این نظر است از دیدگاه ایشان و از منظر قرآنی نه تنها منعی برای حضور زنان در مناصب سیاسی- اجتماعی وجود ندارد بلکه حضور زنان باید به صورت فعال تحقق پذیرد.

واژگان کلیدی: مناصب سیاسی، مناصب اجتماعی، زنان، اندیشه های قرآنی-تفسیری، حضرت امام شهید خامنه ای(قدس سره)، آیه ی 34 سوره نساء، آیه ی228 سوره بقره.

1.مقدمه

پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی که مرهون مجاهدت های زنان شجاع و مردان غیور ایران اسلامی با رهبری حکیمانه حضرت امام خمینی(ره) بود فصل نوینی از نقش آفرینی زنان در عرصه های سیاسی- اجتماعی را رقم زد. پس از تشکیل نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران حضرت امام خمینی(ره) و حضرت امام شهید خامنه ای(قدس سره) همواره بر حضور موثر زنان در عرصه های سیاسی- اجتماعی تاکید داشتند. در این میان حضرت امام شهید خامنه ای(ره) در مناسبت های گوناگون به این مساله پرداخته و با استناد به آیات قرآن کریم و  روایات مشروعیت این حضور را پررنگ تر از گذشته بیان کردند. البته اندیشه ی دیگری در این مساله وجود دارد. این اندیشه که بیشتر در فقه سنتی دارای پایگاه است بر این باور است که مطابق آیه ی 34 سوره نساء و تاکید قرآن بر قوامیت مردان بر زنان، نمی توان  به مشروعیت تصدی مناصب سیاسی- اجتماعی زنان معتقد شد. از این رو بایسته آن است که دلایل قرآنی اندیشه امام شهید خامنه ای(ره) و اندیشه مقابل مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد. بنابراین اکنون این پرسش فراروی پژوهش است که«تصدی مناصب سیاسی – اجتماعی زنان از منظر اندیشه های قرآنی-تفسیری حضرت امام شهید خامنه ای(قدس سره) چه جایگاهی دارد؟». برای پاسخ به این پرسش باید مجموعه بیانات رهبر شهید انقلاب و مستندات قرآنی آن و تفاسیر معتبر مورد بازخوانی، تجزیه و تحلیل قرار گیرد. بنابراین این پژوهش برای پاسخ به پرسش فوق و پرسش های پیرامونی آن سامان یافته است.

2.مناصب سیاسی- اجتماعی بانوان در کلام رهبری

حضرت امام شهید خامنه ای(ره) بارها بر لزوم حضور زنان در مناصب سیاسی – اجتماعی تاکید کردند. ایشان در این باره می فرمایند: «از نظر اسلام زن میتواند در فعّالیّت اجتماعی، در کسب و کار، در فعّالیّت سیاسی، در بیشتر مناصب حکومتی، در همه‌ی عرصه‌های زندگی فعّال باشد.»(بیانات معظم له ۱۴۰۴/۰۹/۱۲)

ایشان نظر اسلام در مورد زندگى انسان و شأن زنان، را به سه بخش یعنی بخش تکامل و رشد معنوى خودِ زن، بخش فعّالیتهاى اجتماعى و بخش خانواده تقسیم می کنند و در باب بخش دوم می فرمایند:«عرصه‌ى دوم، عرصه‌ى فعّالیتهاى اجتماعى است؛ اعم از فعّالیت اقتصادى، فعّالیت سیاسى، فعّالیت اجتماعى به معناى خاص، فعالیت علمى، درس خواندن، درس گفتن، تلاش کردن در راه خدا، مجاهدت کردن و همه‌ى میدانهاى زندگى در صحن جامعه. در این‌جا هم میان مرد و زن در اجازه‌ى فعّالیتهاى متنوّع در همه‌ى میدانها، هیچ تفاوتى از نظر اسلام نیست. اگر کسى بگوید مرد مى‌تواند درس بخواند، زن نمى‌تواند؛ مرد مى‌تواند درس بگوید، زن نمى‌تواند؛ مرد مى‌تواند فعالیت اقتصادى انجام دهد، زن نمى‌تواند؛ مرد مى‌تواند فعّالیت سیاسى کند، زن نمى‌تواند، منطق اسلام را بیان نکرده و بر خلاف سخن اسلام حرف زده است. از نظر اسلام، در همه‌ى این فعّالیتهاى مربوط به جامعه‌ى بشرى و فعّالیتهاى زندگى، زن و مرد داراى اجازه‌ى مشترک و همسان هستند.»(بیانات معظم له 20/12/1375)

همچنین امام شهید خامنه ای(قدس سره) با تاکید بر مرجعیت فقهی و جواز تقلید زنان از زنان بر این باورند که در بسیاری از مسائل زنانه که موضوعش زنان هستند و مردها درست موضوع را تشخیص نمیدهند، به صورت «تعیینی» باید خانمها از مجتهد زن تقلید کنند. ایشان در این باره می فرمایند:

«امروز خوشبختانه زنهایی که مجتهدند، به اجتهاد فقهی رسیده‌اند کم نیستند. بنده حتّی معتقدم بسیاری از مسائل زنانه که موضوعش زنان هستند و مردها درست موضوع را تشخیص نمیدهند، باید خانمها از مجتهد زن تقلید کنند.» (بیانات معظم له 27/9/1403)

آنهایی که با ادبیات فقهی آشنا هستند به خوبی در می یابند که ایشان با واژه «باید» نه تنها از «جواز» بلکه از «الزام و وجوب» تقلید زنان از مجتهد زن در مسائل زنان سخن گفته اند و این دیدگاه فقهی به عنوان یک دیدگاه فقهی نو در فقه معاصر جایگاه ویژه و ممتازی دارد که در پژوهشی مستقل باید ابعاد این دیدگاه مترقی بحث و بررسی گردد.

3.مستندات وادله قرآنی

دیدگاه رهبری شهید دارای ادله و مستندات قرآنی است که در ادامه به بررسی آنها می پردازیم.

3-1- آیه ی 34 سوره نساء

برخی دانشمندان اسلامی بر این باورند که خداوند متعال در آیه ی 34 سوره نساء که فرموده است: «الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ» منظورش این است که مردان را امیر و نافذ الحکم بر زنان قرار داده است(فخر رازی، 1420، ج10، ص70). فاضل مقداد نیز در این باره می نویسد: « الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ یعنی برای مردان بر زنان قیام ولایت و سیاست است»(سیوری حلی، 1425، ج2، 212) بنابراین از دیدگاه این فقیه، تصدی امور ولایی و سیاسی از سوی مردان نسبت به زنان باید صورت پذیرد. موید این دیدگاه آن است که کلمه «قوامون» با حرف «علی» تعدیه شده است که این نشانگر معنای «تولی» در آیه شریفه است.(سامرایی، 1434، ج3، ص42).

لکن در مقابل اندیشه فوق، باید گفت: گاهی قیام به معنای محافظت و اصلاح می آید. ابن منظور لغت شناس معروف نیز آیه ی 34 سوره نساء را بعنوان شاهدی بر همین امر بیان کرده است و معتقداست قیم المراه یعنی زوج المراه، زیرا مرد به زن و نیازمندی های او قائم است. (ر.ک: ابن منظور، 1414، ج12، ص497) بنابراین منظور از قوامیت مردان آن است که مردان متکفل انجام و پاسخ دادن به نیازهای زنان و برطرف کردن آنها هستند.

همچنین باید توجه داشت کلمه «نساء» در قرآن کریم به معنای «همسران« به کار رفته است. مانند آیه شریفه ی 223 بقره که خداوند متعال می فرماید: «نِسَاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ؛زنان شما کشتزار شمایند»در اینجا زنان تشبیه به مزرعه شده‌اند، در حقیقت قرآن می‌خواهد ضرورت وجود زن را در اجتماع انسانی نشان دهد که زن وسیله اطفاء شهوت و هوسرانی مردان نیست، بلکه وسیله‌ای است برای حفظ حیات نوع بشر(مکارم شیرازی و همکاران، ج1، ص203) بنابراین نمی توان کلمه «نساء» را به سایر زنان جامعه که رابطه زوجیت با این مرد ندارند، سرایت داد و گفته شود منظور از قوامیت مردان، نسبت به تمام زنان جامعه است، بلکه فقط نسبت به همسر و زن خودش قوامیت به معنای قیام به برطرف کردن نیازهای او و اداره خانه دارد. آیت الله شهید امام خامنه ای(ره) نیز همین تفسیر را در خصوص این آیه پذیرفته و می فرمایند:

«قرآن می‌فرماید: « الرجال قوّامونَ علی النساء»؛ یعنی سرپرستی امور خانواده به عهده‌ی مرد است. مرد باید برود کار کند. معیشتِ خانواده به عهده‌ی اوست. زن هرچه ثروت دارد مال خودش است. امّا معیشتِ خانواده بر دوش او نیست.»(بیانات معظم له در خطبه‌ی عقد مورخه‌ی 28/6/1379)

همچنین شهید بزرگوار حضرت امام خامنه ای در جایی دیگر می فرمایند:

«این طور هم نیست که بگوییم همه جا خانم باید از آقا تبعیت کند؛ نخیر. چنین چیزی نه در اسلام داریم و نه در شرع. « الرّجالُ قَوّامونَ علی النّساءِ» معنایش این نیست که زن بایستی در همه‌ی امور تابع شوهر باشد. نه! یا مثل برخی از این اروپا ندیده‌های بدتر از اروپا و مقلّد اروپا، بگوییم که زن بایستی همه کاره باشد و مرد باید تابع باشد. نه این هم غلط است. بالاخره دو تا شریک و دو تا رفیق هستید. یک جا مرد کوتاه بیاید، یک جا زن کوتاه بیاید. یکی این جا از سلیقه و خواست خود بگذرد، دیگری در جای دیگر، تا بتوانید با یکدیگر زندگی کن».(بیانات معظم له در خطبه‌ی عقد مورخه‌ی 19/1/1377)

بنابراین ازدیدگاه تفسیری رهبر شهید انقلاب آیه 34 سوره نساء و قوامیت مرد بر زن را منحصر به محیط خانواده می‌دانند و معنای آن را سرپرستی امور خانواده می دانند نه اینکه مدلول آیه را به  تصدی مناصب سیاسی- اجتماعی توسعه دهند.

 برخی فقیهان معاصر نیز همین نظر را پذیرفته اند و معتقدند: «قیمومت محدود بر زندگی اجتماعی خانواده می گردد»(سبحانی، 1418، ج1، ص56) بنابراین توسعه قوامیت مردان بر زنان از محیط خانه و خانواده به صحنه جامعه و انحصار تصدی مناصب سیاسی- اجتماعی به مردان از این آیه استنباط نمی گردد.

برخی نیز با تمسک به فقره ی شریفه «بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ»(نساء:34) براین باورند که از تعلیل مذکور چنین استفاده می شود که ملاک قوام بودن، فضلیت متناسب قائم بر من علیه القیام است، در نتیجه به دلیل برتری غالب مردان بر زنان، اداره جامعه و تصدی پست های آمیخته با ولایت نیز برعهده آنان است.(ر.ک: زمخشری، 1407، ج1، ص505؛ طباطبایی، 1417، ج4،ص 344). لکن در پاسخ به این استدلال باید گفت: فقره ی شریفه ملاک را «فضیلت» دانسته است و ولایت را برای «صاحبان فضیلت» بیان کرده است اکنون باید دید آیا همه مردان «صاحب فضیلت» هستند؟ روشن است که نمی توان به صورت عام استغراقی چنین ادعایی را مطرح کرد زیرا زنانی هستند که بر مردان فضیلت و برتری دارند. همانطور که قرآن کریم نیز از این حقیقت یاد می کند و امام شهید خامنه ای(ره) با استناد به قرآن کریم می فرماید:

«قرآن یک مَثل عجیبی را میزند: وَ ضَرَبَ اللَهُ مَثَلاً لِلَّذینَ آمَنُوا امرَاَتَ فِرعَون؛(تحریم: 11) یعنی خدای متعال برای مؤمنین یک نمونه، یک مَثل، یک مثال، یک شاخص، معیّن میکند که آن شاخص برای همه‌ی مؤمنین [است]، نه برای زنها فقط؛ ضَرَبَ اللَهُ مَثَلاً لِلَّذینَ آمَنُوا؛ برای همه‌ی مؤمنین شاخص معیّن میکند؛ آن شاخص کیست؟ یکی زن فرعون، یکی «وَ مَریَمَ ابنَتَ عِمران‌»؛(تحریم: 12) یعنی همه‌ی مردان عالم، همه‌ی مؤمنین عالم برای اینکه ببینند راهی که میروند درست است یا درست نیست، به این دو زن نگاه کنند؛ ببینند اینها چه جور عمل کردند، چه کار کردند؛ آن [مسیر،] راه نجاتِ اینها است. نگاه اسلام به زن این است.»(بیانات معظم له 12/9/1404).

در نتیجه دلالت تصدیقی آیه 34 سوره نساء همان طور که مورد تاکید اندیشه قرآنی و تفسیری رهبر شهید انقلاب می باشد صرفا در خصوص امور خانواده است و منظور آن است که مردان قیام کننده گان و متصدیان امور خانواده و رفع نیازهای همسران خود می باشند. و لذا آیه هیچگونه دلالتی بر منع تصدی مناصب سیاسی اجتماعی توسط زنان ندارد.

3-2- آیه 228 سوره بقره

دومین آیه از آیات قرآن کریم که در اندیشه قرآنی- تفسیری رهبر شهید انقلاب مستند جواز تصدی مناصب سیاسی- اجتماعی توسط زنان قرار گرفته است، آیه 228 سوره بقره است. خداوند متعال در این کریمه می فرماید: « وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ؛ و برای زنان، حقوق شایسته ای بر عهده مردان است، مانند حقوقی که برای مردان بر عهده آنان است». رهبر شهید انقلاب با استناد به این آیه شریفه می فرمایند:

«در حقوق متقابل با مرد، در سوره‌ی مبارکه‌ی بقره [آمده] است: وَ لَهُنَّ مِثلُ الَّذی عَلَیهِنّ؛(بقره: 228) اینها منطق قرآن است. ببینید، چه جور و چگونه مابین زن و مرد به عنوان مؤمن، به عنوان انسان، به عنوان یک فرد متعالی تساوی کامل برقرار میکند! از نظر اسلام زن میتواند در فعّالیّت اجتماعی، در کسب و کار، در فعّالیّت سیاسی، در بیشتر مناصب حکومتی، در همه‌ی عرصه‌های زندگی فعّال باشد.»(بیانات معظم له ۱۴۰۴/۰۹/۱۲)

همان طور که ملاحظه می شود رهبر شهید انقلاب با تمسک به فقره «وَ لَهُنَّ مِثلُ الَّذی عَلَیهِنّ» بر این باروند از نظر قرآن این تساوی کامل است و از نظر اسلام زن می تواند در فعّالیّت اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، و در بیشتر مناصب حکومتی، در همه‌ی عرصه‌های زندگی فعّال باشد.

رهبر شهید انقلاب در سخنی دیگر نیز بر عدم ممنوعیت اشتغال و مسئولیت های زنان از دیدگاه اسلام تاکید می کنند و می فرمایند:  «مسأله‏ی شغل هم مسأله‏ی دیگری است؛ البته مسأله‏ی درجه‏ی اوّلی نیست. اگرچه اسلام مانع مشاغل و مسئولیتهای زنان نیست»( بیانات معظم له ۱۳۷۶/۰۷/۳۰)

نتیجه گیری

در این پژوهش مشروعیت تصدی مناصب سیاسی – اجتماعی زنان با تاکید بر اندیشه های قرآنی-تفسیری حضرت امام شهید خامنه ای(قدس سره) مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت. از جمله نتایج این پژوهش آن است که از منظر اندیشه تفسیری آیت الله شهید خامنه ای، آیه 34 سوره نساء فقط مخصوص قوامیت مرد بر همسر خود در محیط خانواده است یعنی سرپرستی امور خانواده به عهده‌ی مرد است. و لکن این آیه ی دلالتی بر منع تصدی مناصب سیاسی- اجتماعی توسط زنان یا مطلق قوامیت مردان بر زنان ندارد. همچنین آیت الله شهید خامنه ای با استناد به آیه شریفه «وَ لَهُنَّ مِثلُ الَّذی عَلَیهِنّ(بقره: 228) بر این باورند از نظر اسلام زن میتواند در فعّالیّت اجتماعی، در کسب و کار، در فعّالیّت سیاسی، در بیشتر مناصب حکومتی، در همه‌ی عرصه‌های زندگی فعّال باشد. ایشان نظر اسلام در مورد زندگى انسان و شأن زنان، را به سه بخش یعنی بخش تکامل و رشد معنوى خودِ زن، بخش فعّالیتهاى اجتماعى و بخش خانواده تقسیم می کنند و معتقدند در  عرصه‌ى دوم، عرصه‌ى فعّالیتهاى اجتماعى است؛ اعم از فعّالیت اقتصادى، فعّالیت سیاسى، فعّالیت اجتماعى به معناى خاص و همه‌ى میدانهاى زندگى در صحن جامعه. در این‌جا هم میان مرد و زن در اجازه‌ى فعّالیتهاى متنوّع در همه‌ى میدانها، هیچ تفاوتى از نظر اسلام نیست. اگر کسى بگوید مرد مى‌تواند درس بخواند، زن نمى‌تواند؛ مرد مى‌تواند درس بگوید، زن نمى‌تواند؛ مرد مى‌تواند فعالیت اقتصادى انجام دهد، زن نمى‌تواند؛ مرد مى‌تواند فعّالیت سیاسى کند، زن نمى‌تواند، منطق اسلام را بیان نکرده و بر خلاف سخن اسلام حرف زده است. از نظر اسلام، در همه‌ى این فعّالیتهاى مربوط به جامعه‌ى بشرى و فعّالیتهاى زندگى، زن و مرد داراى اجازه‌ى مشترک و همسان هستند. همچنین رهبر شهید انقلاب در نظریه ی جدید که در فقه معاصر جایگاه ویژه و ممتازی دارد براین باورند که بانوان در بسیاری از مسائل زنانه که موضوعش زنان هستند و مردها درست موضوع را تشخیص نمی‌دهند، باید از مجتهد زن تقلید کنند. که اینها همگی نشان از اندیشه قرآنی و تفسیری مترقی حضرت امام شهید خامنه ای نسبت به تصدی مناصب سیاسی- اجتماعی توسط زنان دارد.

.