نقش اجتماعی- سیاسی زن  در نظریات تفسیری رهبر شهید حضرت امام خامنه ای(ره)

چکیده

زنان یکی از ارکان مهم جامعه هستند و نقش‌ های فراوان اجتماعی و سیاسی دارند. آنچه نیاز به دقت و تامل بیشتر دارد بررسی  نقش اجتماعی و سیاسی زن در جامعه است اهمیت موضوع از این جهت مضاعف می‌شود که جوامع بشری به ویژه در عصر حاضر در مواجهه با آن دچار افراط و تفریط شده‌اند. رهبر شهید با اشراف فراوانی که بر آیات قرآن دارد به موضوع نقش اجتماعی و سیاسی زن توجه کرده و در سخنرانی های خود مطالب راهگشایی در این زمینه دارند مقاله حاضر با روش توصیفی تحلیلی نگاشته شده وبا بررسی نظریات تفسیری رهبر شهید به این نتیجه رسیده است برخی از نقش‌های اجتماعی سیاسی زن از نظر قرآن کریم مقبول است مانند تحصیل علم ، مرجعیت علمی، اشتغال زنان، بیعت، نظارت و غیره. لکن برخی از نقش‌های اجتماعی سیاسی زن مانند مدیریت سیاسی در حد رهبری و حکمرانی کلان از نگاه قرآن کریم مقبول نیست.

کلیدواژه‌ها: رهبر شهید، امام خامنه ای، نقش اجتماعی زن، نقش سیاسی زن

مقدمه

امروزه نقش اجتماعی سیاسی زن بیش از زمان‌های گذشته مورد توجه قرار گرفته است زیرا موضوع بانوان در جوامع پیشرفته غربی غالبا با تفکر فمنیستی همراه است و همین نگاه خود، موجب تضییع حقوق بانوان در سایه شعارهای آزادیخواهی شده و این شعارها به جوامع اسلامی راه پیدا کرده است. در حقیقت، هویت بخشی به بانوان در عصر و بحران هویت که محصول پیشرفت و تکنولوژی است، مسأله مهم عصر حاضر است. اهمیت موضوع به این برمی‌گردد که نقش اجتماعی سیاسی زن از دیدگاه رهبر شهید مطرح می‌شود از سویی فقیه جامع الشرایط هستند و از سوی دیگر به جهت مسولیت مهم رهبری با مسایل اجتماعی و سیاسی آشنایی بسیار فراوانی دارند.

پیشینه موضوعی این بحث به زمان خلقت انسان برمی‌گردد از همان ابتدا حضور بانوان در فعا‌لیت‌های اجتماعی- سیاسی هر چند محدود در کنار پیامبران الهی دال بر اهمیت حضور زنان در این مسولیت‌ها است. در رابطه با پیشینه این مساله، رهبر شهید از همان ابتدای دوران رهبری ایشان در دیدارها و سخنرانی‌ها شروع شد.

گفتنی است که در نوشتار حاضر در برخی از شواهد این نوشتار، از نظریات تفسیری رهبر شهید بهره گرفته شده است اما در برخی از موارد ایاتی که به طور مستقیم از قول ایشان نقل نشده است به عنوان مستندات قرآنی بیان شده است.

1.       زنان و فعالیت اجتماعی

مقام معظم رهبری بر این باور هستند در اسلام برای فعالیت زنان عرصه‌های مختلف تعیین شده است یکی از این عرصه‌ها عرصه فعالیت‌های اجتماعی است به معنای خاص، فعالیت علمی، درس خواندن ، درس گفتن، تلاش کردن در راه خدا مجاهدت کردن و همه میدان‌های زندگی در صحن جامعه، در همه ی میدان‌ها هیچ تفاوتی میان مرد و زن از نظر اسلام نیست.(بانکی پور فرد، ص 149 ) البته محدودیتی در این فعالیت‌ها با توجه به ترکیب جسمانی زنان وجود دارد. تقسیم کار بر حسب امکانات و شوق و زمینه‌های اقتضای کار است زن می‌تواند با توجه به آنها فعالیت‌های گوناگون اجتماعی را انجام دهد.( همان، ص 258) فعالیت زنان در عرصه اجتماع فعالیتی کاملا مباح و روا و مطلوب و مجاز است که با حفظ حدود اسلامی، نیمی از نیروی فعال جامعه را به جامعه تقدیم کنند ص 261) به علاوه خصوصیت حضور زنان در میدان‌های مختلف به این معنی است که وقتی زن خانواده وارد میدان می‌شود همسر  فرزندان او هم واردند. (کربلایی نظر، 1394، ص 259)

البته نکته اساسی حضور اجتماعی و اشتغال زن این است که کار نباید با کرامت و ارزش معنوی و اساسی زن منافات داشته باشد نباید زن را تذلیل کند و او را واردار به تواضع و خضوع نمایند شرط دیگری که برای اشتغال بانوان ذکر میکنند این است که لطمه‌ای به پیوند زناشویی نزند( همان، ص 265) مانع با بچه داری نباشد متناسب با توان جسمی و شوق و علاقه او باشد ( همان، ص 266 )عفت و عفاف در محیط کار رعایت شود و عدم اختلاط و امتزاج با مردان رعایت شود( همان، ص 267)

1-1.تحصیل علم

اهمیت علم آموزی و مذمت جهل و نادانی در قرآن کریم به فراوانی اشاره شده است و به طور یکسان شامل مردان و زنان می‌شود و چون یکی از رسالت‌های پیامبر گرامی اسلام با توجه به تعالیم قرآن کریم، تعلیم کتاب و حکمت است بنابراین بر مردم نیز لازم و واجب است از ان حضرت علم را یاد بگیرند. در برخی آیات تشویق و ترغیب به علم آموزی، به طور عمومی ذکر شده است « وَ مٰا کٰانَ اَلْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْ لاٰ نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طٰائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی اَلدِّینِ» ( توبه: 122)این آیات بر لزوم کسب علم دلالت دارند؛ علاوه بر آن در احادیث فراوانی بر علم اموزی زنان به طور عام  یا خاص تاکید شده است، مانند: « قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ‌ : طَلَبُ اَلْعِلْمِ فَرِیضَةٌ عَلَى کُلِّ مُسْلِمٍ أَلاَ إِنَّ اَللَّهَ یُحِبُّ بُغَاةَ اَلْعِلْمِ‌«( کلینی، ج 1، ص 30-31)

مقام معظم رهبری تفاوتی در علم آموزی بین دختران و پسران نیست مخصوصا در تحصیلات عالیه به خانواده‌ها سفارش می‌کنند که اجازه تحصیلات عالیه به دختران بدهند.( کربلایی نظر، 1394،ص 269 )حتی ایشان تاکید می‌کنند که تکلیف برای زن بیشتر از مردهاست  کسب علم فقط یک امتیاز نیست بلکه مساله این است که کسانی که می‌توانند درس بخوانند واجب است درس بخوانند و تخصص پیدا کنند. ضرورت علم آموری برای زن در اموری مانند مشارکت در سازندگی کشور، واقف شدن به شأن خود و آگاهی نسبت به تبلیغات بی پایه و اساس استکبار جهانی نسبت به زن، عامل برای کنترل رفتار و تطبیق آن با حق و حقیقت و خوبی و پرهیز از تقلید و غرب گرایی، نیازمندی جامعه به تحصیل دختران.( همان، ص 269-2270)

1-2. مرجعیت علمی

از اطلاق آیات و روایات به دست می آید که زنان برای احراز مرجعیت علمی مانعی ندارند. از جمله آیه 122 سوره توبه: «وَ مٰا کٰانَ اَلْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْ لاٰ نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طٰائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی اَلدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذٰا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ» هر کسی که در دین آگاهی عمیق کسب کند می‌تواند در مقام تحذیر و انذار دیگران قرار بگیرد و تفاوتی میان مرد و زن نیست. همچنین آیه « فَسْئَلُوا أَهْلَ اَلذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ‌؛  ( نحل: 43) از جهت عالمان اطلاق دارد. بنابراین شامل مرجعیت علمی زنان می‌شود.

رهبر شهید در بیانات شان به به عنوان نمونه به بانو امین اشاره میکنند که در ایران اسلامی بانوی اصفهانی به درجه ای ازعلم می‌رسند که  اجازه اجتهاد از مجتهدان درجه اول آن روز را داشت و در اصفهان حوزه تدریس فلسفه و فقهش دایر بود .(کربلایی نظر، 1394، ص 43) در دیدار کارکنان و اساتید جامعه الزهرا س با رهبری، رهبر شهید بر لزوم اجتهاد بانوان در مسایل خاص بانوان تاکید فرمودند. ( 30/ 8/ 1403)

2.      زنان و کار و فعالیت

2-1. اشتغال زنان

منظور از اشتغال، کاری که بر اساس یک تعهد و در ازای درآمدی مشخص صورت گیرد. در اسلام اشتغال زنان طبق آیات مفروض تلقی شده است: «لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ مِمَّا اِکْتَسَبُوا وَ لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اِکْتَسَبْنَ؛ (نساء: 32) از مصداق‌های بارز کسب، درآمد حاصل از اشتغال است. در روایات نیز شواهد فراوانی بر اشتغال زنان مسلمان به مشاغل مختلفی از جمله ریسندگی و بافندگی، آرایشگری( حر عاملی، ، جلد 17،ص  131-133و 236) ، عطرفروشی( کلینی، 1363، جلد  5، ص 151) ... اشاره شده است.

رهبر شهید در بیانات شان تصریح می‌کنند اسلام با دو شرط اساسی اشتغال زنان را مشروع می‌داند: 1. نبودن اختلاط جنسی  2. اولویت دادن به نقش‌های مادری و همسری. مهم ترین شغل زن  تربیت فرزند و حفظ خانواده است با وجود این مساله، اسلام با کار کردن زن موافق است بلکه آن را در صورتی که مزاحم با شغل اساسی زن مزاحم نباشد شاید لازم هم می‌داند. (کربلایی نظر، ص 263) حتی رهبر انقلاب در مورد اشتغال، پزشکی و اقسام رشته‌های پزشکی را اولویت شغلی برای زن می‌دانند. و آن را برای زنان  فریضه می‌دانند( همان، ص 264)

۳.زنان و سیاست

واژۀ «سیاست» معادل کلمۀ «Politic» و ریشۀ لاتین آن «Polis» است که به معناى شهر و شهروندى و قانون اساسى و ساختار سیاسى آمده است.  سیاست واژه‌اى عربى و از ریشۀ «ساس، یسوس» گرفته‌شده است. در لغت به معناى حکومت، ریاست، امر و نهى، سزا و تنبیه، پرورش و پروراندن و پرداختن به امور مردم بر طبق مصالحشان آمده است.(دهخدا، 1375، ج2،ص1735) است. معناى اصطلاحى سیاست، به معنای مدیریت رهبری جامعه است و  نزد متفکران اسلامى عبارت است از مدیریت و رهبرى جامعه، در جهت مصالح مادى و معنوى.(عمید زنجانی، 1389، جلد 2، ص148).

3-1. مشارکت سیاسی

حوزه سیاست یکی از حوزه‌های حیات اجتماعی است که در مورد آن دو دیدگاه وجود دارد برخی هویت آن را  اختصاصا مذکر می‌دانند اما قرآن کریم در مقابل این دیدگاه، آن را صرفا حوزه مردانه قلمداد نمی‌کند. بلکه زنان نیز بر اساس معیارهایی موظف به نقش آفرینی هستند.  حیطه فعالیت سیاسی زنان در انقلاب گستره وسیعی دارد از جمله اعلام موضع سیاسی و شرکت در رأی گیری، راهپیمایی، نماز جمعه، حضور در بسیج و نهادهای انقلابی و ... ( کربلایی نظر، ص 262-263) با توجه به بیانات رهبری ابعاد مشارکت سیاسی در اسلام خیلی گسترده است و هر نوع فعالیت تاثیرگذار بر حکومت را شامل می‌شود. « وَ لاٰ یَطَؤُنَ مَوْطِئاً یَغِیظُ اَلْکُفّٰارَ وَ لاٰ یَنٰالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَیْلاً إِلاّٰ کُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صٰالِحٌ‌ »( توبه: 120) هر فعالیتی که موجب برانگیختن خشم کفار شود از وظایف مسلمانان محسوب می‎شود. این آیه یکی از موارد مشارکت سیاسی است اطلاق آن شامل زنان و مردان می‌شود.

3-2. بیعت

بیعت یکی از بازخورهای سیاسی در فرهنگ اسلامی است که افراد با آن حود را به اطاعت از رهبر جامعه و دفاع از او متعهد میکنند نمونه‌هایی در تاریح صدر اسلام از بیعت بانوان در رویدادهای مختلفی حکایت میکند.

مقام معظم رهبری در میدان مسائل سیاسی و اجتماعی بیعت زن را یک امر لازم و یک مساله زنده معرفی می‌کند در دنیای غرب و کشورهای اروپایی که مدعی دفاع از حقوق زنان هستند تا دهه های اول این قرنی که تمام شد زنان نه فقط حق رای نداشتند نه فقط حق گفتن و انتخاب کردن نداشتند حق مالکیت هم نداشتند. در اسلام بیعت زن، مالکیت زن، حضور زن در این عرصه های اساسی سیاسی و اجتماعی تثبیت شده است. در این حضور اجتماعی زنان تابع رای مردان نبودند که فقط قبول کنند بلکه زنان هم در قبول این حکومت در قبول این نظم اجتماعی و سیاسی شرکت کنند.( بانکی پور فرد، 1400، ص 195-196) «یٰا أَیُّهَا اَلنَّبِیُّ إِذٰا جٰاءَکَ اَلْمُؤْمِنٰاتُ یُبٰایِعْنَکَ عَلىٰ أَنْ لاٰ یُشْرِکْنَ بِاللّٰه؛  (ممتحنه: 11) زنها در قبول این حکومت و نظم اجتماعی و سیاسی با اراده خود بدون اینکه تابع دیگران باشند شرکت کنند.

3-3. نظارت

نظارت در قرآن کریم وظیفه همگانی می‌داند و از آن به عنوان سازوکار کنترل اجتماعی بهره می‌برد که بدون شک در حوزه سیاست نیز جریان دارد و به طور صریح با خطاب‌های عام تفاوتی بین زن و مرد قائل نشده است. طبق بیان رهبر شهید، خداوند متعال زن را از مساله نظارت استثناء نکرده بلکه طبق آیه «وَ اَلْمُؤْمِنُونَ وَ اَلْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ اَلْمُنْکَرِ؛ ( توبه 71) مومنین و مومنات در حفظ مجموعه‌ی نظام اجتماعی و امر به معروف و نهی از منکر شریک هستند مسولیت اداره ی جامعه ی اسلامی و پیشرفت جامعه‌ی اسلامی بردوش همه است البته با توجه به توانایی شان.  ( کربلایی نظر، 1394، ص 62) بنابراین همه مردان و زنان موظف هستند این نظارت را به طرق مختلف با گفتن، نوشتن، و در موارد مقتضی با اقدام عملی از قبیل راهپیمایی، تجمعات اعتراض‌آمیز انجام دهند.

3-4. مدیریت سیاسی

اصطلاح مدیریت سیاسی در متون فقهی ذیل عنوان« ولایت عامه» قرار دارد و مصداق‌های رهبری، ریاست دولت، و حتی وزارت و استانداری را دربر می‌گیرد. اکثر قریب به اتفاق دانشمندان مسلمان با استناد به آیات و روایات متعدد، مشروعیت مدیریت سیاسی را انکار کرده‌اند. و در مقابل برخی آن را با تکیه بر مستنداتی مشروع دانسته‌اند. (ر.ک: بستان، ص137-145) از دیدگاه مقام معظم رهبری بر طبق آیه 35 سوره احزاب زن و مرد هیچ گونه تمایزی نسبت به یکدیگر ندارند هر کجا پاداشی وجود دارد زن و مرد با هم ذکر می‌شوند. اما در باب حقوق مدنی تفاوتهایی وجود دارد در بیانات رهبری این اعتقاد وجود دارد که زنان می‌توانند مقامات عالی کشوری به جز رهبری را متصدی شود تنها تفاوت در مورد رهبری، مرد بودن شرط است(بانکی پور فرد، 1400، ص 221)  گفتنی است مهم‌ترین دلیلی که بر حکمرانی زن وجود دارد، سخن قرآن کریم است که در توصیف ملکه سبا می‌فرماید: «إِنِّی وَجَدْتُ اِمْرَأَةً تَمْلِکُهُمْ وَ أُوتِیَتْ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ» (نمل: 23). اشکالی که در این استدلال وجود دارد، این است که نقل مطالب از حکومت کفر، دلیل بر امضا نیست. بر این اساس، قرآن کریم حکومت و ولایت یک زن در مملکت کفر را نقل کرده و این دلیل نیست که زن هم می‌تواند سلطان باشد، چون درصدد نقل قصه است، نه در پی تعلیم حکم فقهی.(جوادی آملی، 1402، جلد 62، ص278).

4-4.مبارزه سیاسی

رهبر شهید انقلاب اسلامی در رابطه با مشارکت در مبارزه سیاسی به صراحت بیان می‌کنند قرآن کریم در مقام مبارزه با قدرت طاغوتی، زنی را مثال می‌زند که با استقلال کامل زیر بار شوهر متجاوز و قدرتمند و فرعون صفت و فرعون نام خود نرفت گرچه شوهر این زن با قدرت و شخصیت، میلیون‌ها مرد را در زیر دست و محکوم قدرت و اراده داشت اما نمی‌تواند راه گمراهی را بر این زن تحمیل کند و او با این دعا «رَبِّ اِبْنِ لِی عِنْدَکَ بَیْتاً فِی اَلْجَنَّةِ وَ نَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ» ( تحریم: 11) راه خدا و راه حق را انتخاب می‌کند ( بانکی پور فرد، 1400، ص 197)

۴.نتیجه

حضور زنان در فعالیت های سیاسی اجتماعی از نظر رهبر شهید بر اساس آیات قرآن کریم با توجه به شرایط عصر حاضر، لازم بلکه امری ضروری و واجب می‎باشد البته نه حضور بدون قبد و شرط. رهبر شهید انقلاب که خود مفسری بزرگ بودند از قرآن کریم فعالیت سیاسی اجتماعی زنان را در تحصیل علم، مرجعیت علمی، کار و فعالیت و اشتغال، مشارکت سیاسی، بیعت و غیره روا و بلکه در بعضی موارد لازم می‌شمارند مفسر شهید بر اساس آیات قرآن کریم فعالیت سیاسی اجتماعی به شروطی  همانند رعایت عفت، عدم اختلاط، اولویت در نقش همسری و مادری و غیره مقید می‌کنند. از سوی دیگر مدیریت کلان سیاسی و حکمرانی کلان را برای زنان با توجه به شرط مرد بودن مقبول نمی‌دانند.